Buổi sáng ở xã Gia Lâm (tỉnh Ninh Bình) sương còn đọng trên tán lá, những bông trà hoa vàng đã lặng lẽ nở trong khu vườn. Ít ai biết, ngay vùng đệm Vườn Quốc gia Cúc Phương đang có một “ngân hàng gen sống” với hơn 35 loài trà hoa vàng được lưu giữ và nhân giống trong một công viên rộng hơn 15ha.

Điều bất ngờ hơn, toàn bộ hoạt động bảo tồn ấy không dựa vào ngân sách hay viện nghiên cứu mà được duy trì từ doanh thu của một sản phẩm OCOP 4 sao.

Bắt đầu từ nỗi lo cạn kiệt

TS Vũ Văn Tâm - Chủ tịch Công ty TNHH Dược liệu Vũ Gia kể, cơ duyên đến với trà hoa vàng của ông bắt đầu rất tình cờ trong một chuyến điền dã nhiều năm trước. Khi ấy, công việc của một nhà khoa học buộc ông phải thường xuyên vào vùng sâu, vùng đồng bào để khảo sát hệ thực vật bản địa. Ông nhớ lại: “Bữa đó, bà con mời tôi uống một thứ nước rất lạ, không đắng như chè, cũng không thơm nồng. Nó thanh, mát, uống xong thấy người nhẹ đi”.

Khi ấy, ông chưa nghĩ xa. Chỉ thấy lạ và tự hỏi vì sao một loài cây có mặt trong đời sống người dân từ lâu như vậy lại gần như vắng bóng trong nghiên cứu và sản xuất bài bản. Về sau, khi nghe thông tin trà hoa vàng được thu mua với giá cao, nhưng theo cách tận thu cả gốc lẫn rễ, ông bắt đầu lo: “Người ta không lấy hoa, không lấy lá, mà lấy luôn cây. Lấy như thế thì rừng làm sao còn”. Theo ông, thời điểm đó nhiều quần thể trà hoa vàng trong tự nhiên đã thưa đi rất nhanh, không kịp tái sinh.

Nỗi lo ấy dần chuyển thành quyết tâm. Nếu không có một nơi giữ lại giống, nếu không có người nhân giống một cách có kiểm soát thì sớm muộn trà hoa vàng cũng chỉ còn trong sách. Và thế là ông cùng cộng sự bắt đầu một việc tưởng như quá sức: sưu tầm từng giống trà hoa vàng còn sót lại, đưa về trồng, theo dõi, nhân giống, không phải để bán ngay, mà để giữ. Công viên Trà hoa vàng ra đời từ đó như một cách neo lại những loài cây đang mất dần khỏi tự nhiên.

“Lúc ấy tôi chỉ nghĩ đơn giản nếu mình không làm, có khi sau này muốn nghiên cứu cũng không còn cây mà nghiên cứu nữa”, TS Tâm chia sẻ.

Người đồng hành thầm lặng

Nếu TS Vũ Văn Tâm là người khởi xướng con đường bảo tồn trà hoa vàng thì Thạc sĩ Phạm Tiến Duật là người chọn ở lại và đi cùng con đường ấy mỗi ngày. Anh Duật là cộng sự đầu tiên gắn bó với ông Tâm từ những ngày công viên còn chưa thành hình, khi mọi thứ mới chỉ bắt đầu bằng vài luống trà thử nghiệm giữa vùng đệm Cúc Phương.

Công việc của anh Duật lặng lẽ và đều đặn. Mỗi ngày, anh có mặt trong khu ươm từ rất sớm, theo dõi từng mầm cây, từng bộ rễ non, ghi chép lại những phản ứng nhỏ nhất của cây trà trước sự thay đổi của đất, nước và thời tiết. Với anh, nhân giống trà hoa vàng không đơn thuần là làm cho cây sống, mà là làm sao để cây khỏe, ổn định và giữ được những đặc tính nguyên bản của cây mẹ.

“Cây trà hoa vàng rất nhạy cảm, chỉ cần vội một khâu, cây vẫn sống nhưng đã khác đi. Mà khác rồi thì không còn ý nghĩa bảo tồn nữa”, anh Duật chia sẻ.

Chính sự kiên nhẫn ấy đã tạo nền tảng cho công viên hôm nay - một không gian không chỉ để trồng và thu hoạch mà còn để quan sát, nghiên cứu và lưu giữ dữ liệu khoa học. Ở đây, mỗi cây trà được theo dõi riêng biệt từ lúc còn là hom giống đến khi ra hoa, kết quả.

Hai người có một sự thống nhất không cần nói nhiều: xây dựng Công viên Trà hoa vàng không chỉ để làm kinh tế. Kinh tế, nếu có, phải là phương tiện để phục vụ nghiên cứu khoa học và bảo tồn lâu dài.

Từ khu bảo tồn nhỏ đến sản phẩm OCOP 4 sao

Ngày Công viên Trà hoa vàng Ninh Bình hình thành, cây trà hoa vàng không phải là thứ hoàn toàn xa lạ với người dân địa phương. Bà con vẫn nhận ra hình hài của nó trong rừng, vẫn quen với những bông hoa vàng nở lặng lẽ mỗi mùa. Thế nhưng khi đặt câu chuyện trong một hướng đi bài bản hơn, câu hỏi lớn nhất không nằm ở việc có trồng được hay không mà là trồng như thế nào cho đúng và nếu làm ra sản phẩm thì sẽ bán cho ai.

Những người xây dựng công viên bắt đầu từ những công việc căn bản nhất: cải tạo đất, trồng thử nghiệm, theo dõi sinh trưởng của cây trong nhiều điều kiện khác nhau, kiểm chứng hoạt chất trong hoa và lá. Song song đó là một bài toán khó không kém ở khâu chế biến, làm sao để giữ được giá trị nguyên bản của bông trà hoa vàng - loài hoa rất nhạy cảm, dễ biến đổi hình thái và màu sắc ngay khi tách khỏi cây.

Trong quá trình ấy, công nghệ sấy thăng hoa được lựa chọn và lần đầu tiên được ứng dụng cho trà hoa vàng tại Việt Nam. Ở thời điểm ấy, đây là hướng đi chưa từng có tiền lệ, đi kèm không ít hoài nghi bởi cấu trúc mỏng, nhiều nước của cánh hoa trà vàng khiến việc xử lý sau thu hái luôn tiềm ẩn rủi ro xẹp, nát, biến màu khi gặp nhiệt.

Thực tế sau nhiều lần thử nghiệm đã mang lại kết quả ngoài mong đợi. Những bông trà hoa vàng sau sấy vẫn giữ gần như trọn vẹn hình dáng ban đầu, cánh hoa căng tròn, cấu trúc không vỡ, sắc vàng tươi không phai, như thể vừa được hái xuống. Một công đoạn kỹ thuật tưởng chừng không thể đã mở ra cánh cửa cho việc thương mại hóa sản phẩm mà không làm tổn hại đến giá trị tự nhiên của loài cây quý.

Từ tư duy ấy, các sản phẩm trà hoa vàng được phát triển theo hướng thận trọng và bài bản. Đến nay, Công ty TNHH Dược liệu Vũ Gia - đơn vị vận hành Công viên Trà hoa vàng Ninh Bình đã có sản phẩm đạt OCOP 4 sao.

Với những người làm công viên, chứng nhận OCOP không chỉ là một danh hiệu. Đó là cách để trà hoa vàng bước ra thị trường một cách minh bạch, có kiểm soát và có giá trị thực. Doanh thu từ sản phẩm không dừng lại ở khâu bán hàng mà quay trở lại nuôi dưỡng chính công viên, từ nghiên cứu giống, mở rộng vườn sưu tập đến duy trì đội ngũ kỹ thuật gắn bó lâu dài.

Giá trị lớn nhất của Công viên Trà hoa vàng Ninh Bình không nằm ở những con số hay diện tích vườn trồng. Nó nằm ở cách những người làm khoa học ở đây chọn đi chậm lại để giữ một loài cây có thêm thời gian tồn tại. Giữa vùng đệm Cúc Phương, trà hoa vàng không chỉ được trồng để bán, mà được nuôi dưỡng như một ngân hàng gen sống - nơi thiên nhiên được gìn giữ bằng chính giá trị mà nó tạo ra.

Theo Hà Trang/ NNVN