Tây Nguyên là vùng sản xuất cà phê lớn nhất cả nước, đóng góp chủ lực vào kim ngạch xuất khẩu nông sản của Việt Nam. Tuy nhiên những năm gần đây, biến đổi khí hậu với biểu hiện rõ nét là nắng nóng kéo dài, hạn hán gay gắt và lượng mưa phân bố thất thường đang đặt ngành cà phê trước nhiều thách thức. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu, chọn tạo và đưa vào sản xuất các giống cà phê vối có khả năng chịu hạn tốt được xem là giải pháp quan trọng nhằm duy trì năng suất, giảm áp lực nước tưới, hướng tới canh tác bền vững.

Năng suất ổn định, chất lượng tốt

Thạc sĩ Đinh Thị Tiếu Oanh, Trưởng bộ môn Cây công nghiệp - Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) cho biết, các nghiên cứu đầu tiên về giống cà phê chịu hạn đã được WASI thực hiện từ năm 2012 với nguồn vật liệu nhập nội triển vọng và các giống thu thập trong nước. Các nghiên cứu được thực hiện đồng thời cả trong điều kiện hạn có kiểm soát và ngoài đồng ruộng. Mục tiêu nhằm đánh giá khả năng chịu hạn, năng suất và chất lượng cà phê nhân của các dòng vô tính chọn lọc trong điều kiện đồng ruộng.

Các dòng cà phê vối vô tính tiêu biểu do WASI nghiên cứu, chọn tạo gồm L4H6C4, L4H5C9, L4H7C1, L4H17C15, L2H36C1, L4H15C1 có nguồn gốc từ các tổ hợp lai giữa các giống nhập nội và giống cà phê vối thương mại trong nước. Giống thương mại TR11 được sử dụng làm đối chứng. Thời gian trồng vào tháng 6/2019, thời gian theo dõi từ năm 2019 - 2024.

Kết quả theo dõi 6 dòng cà phê vối vô tính trong giai đoạn 2019 - 2024 cho thấy các dòng này đều sinh trưởng tốt trong điều kiện đồng ruộng. Năng suất thực thu trung bình 3 vụ (2022 - 2024) đạt từ 3,91 - 4,98 tấn nhân/ha, cao hơn hoặc tương đương với nhiều giống đang trồng phổ biến.

Đáng chú ý, hai dòng L4H15C1 và L4H6C4 thể hiện ưu thế rõ rệt khi đạt năng suất trung bình lần lượt 4,98 và 4,57 tấn nhân/ha, vượt giống đối chứng (TR11). Không chỉ đạt năng suất cao, các dòng này còn cho năng suất ổn định qua các năm, kể cả trong điều kiện thời tiết bất lợi, cho thấy khả năng thích nghi tốt với điều kiện khô hạn.

Bên cạnh năng suất, chất lượng cà phê nhân là yếu tố quyết định giá trị thương mại. Kết quả đánh giá cho thấy các dòng vô tính triển vọng đều có tỷ lệ tươi/nhân thấp, dao động từ 4,2 - 4,4kg quả tươi/1kg nhân, giúp nâng cao hiệu quả chế biến. Trong đó, hai dòng L4H6C4 và L4H15C1 nổi bật với kích thước hạt lớn, tỷ lệ hạt đạt chuẩn cao hơn giống đối chứng, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm.

Khả năng chịu hạn vượt trội

Điểm nhấn quan trọng của 6 dòng cà phê vối vô tính do WASI nghiên cứu chọn lọc là khả năng chịu hạn trong điều kiện mùa khô khắc nghiệt. Thạc sĩ Đinh Thị Tiếu Oanh dẫn kết quả nghiên cứu cho thấy có 5/6 dòng chọn lọc đạt thời gian cây héo lên tới 43 ngày sau tưới, trong khi giống đối chứng TR11 chỉ đạt khoảng 30 ngày.

Các chỉ tiêu sinh lý như hàm lượng nước tương đối của lá, hàm lượng proline và nồng độ chất tan đều cao hơn những dòng có thời gian chịu hạn dài. Đây là những cơ chế giúp cây duy trì trạng thái sinh lý ổn định, hạn chế mất nước và tăng khả năng chống chịu trong điều kiện khô hạn kéo dài.

Về hình thái, các dòng chịu hạn tốt có đặc điểm lá dày, màu xanh đậm, phiến lá gập hợp lý, hạn chế thoát hơi nước và hầu như không bị rụng lá trong thời gian hạn. Những đặc điểm này giúp cây duy trì sinh trưởng và phục hồi nhanh khi được tưới nước trở lại.

Từ kết quả đánh giá thời gian cây héo, có thể xác định chu kỳ tưới nước của các dòng cà phê vối chịu hạn là trên 40 ngày, dài hơn đáng kể so với chu kỳ tưới 25 - 30 ngày của các giống đang trồng đại trà.

“Như vậy so với các giống cà phê hiện nay có chu kỳ tưới nước từ 25 - 30 ngày, tương đương trong suốt thời gian khô hạn ở Tây Nguyên cây cà phê cần tưới nước từ 3 - 4 đợt thì các dòng cà phê vối chịu hạn sẽ giảm được 1 đợt tưới nước do kéo dài chu kỳ tưới, tiết kiệm lượng nước tưới từ 25 - 30%”, Thạc sĩ Đinh Thị Tiếu Oanh chia sẻ.

Việc giảm số lần tưới không chỉ giúp hạ chi phí sản xuất mà còn góp phần bảo vệ nguồn nước, nhất là trong bối cảnh nhiều khu vực Tây Nguyên đang đối mặt với tình trạng suy giảm mực nước ngầm. Đây được xem là lợi ích kép cả về kinh tế lẫn môi trường.

Theo Thạc sĩ Đinh Thị Tiếu Oanh, hầu hết các dòng cà phê vối nói trên đã đáp ứng yêu cầu chọn lọc giống cà phê vối triển vọng năng suất cao, chất lượng tốt và có khả năng chịu hạn vượt trội. Trong đó, 2 dòng triển vọng nhất so với các dòng còn lại là L4H6C4 và L4H15C1. Các dòng này hiện đang được khảo nghiệm ở một số vùng trồng cà phê trọng điểm để đánh giá khả năng thích nghi.

Theo Trần Thọ/ NNVN