Trong dòng chảy mạnh mẽ của công nghiệp hóa, đô thị hóa và biến đổi khí hậu, nhiều giá trị tự nhiên đang đứng trước nguy cơ mai một. Với Nghệ An - một trong những địa phương có diện tích tự nhiên lớn nhất nước, việc bảo tồn nguồn gen không chỉ là trách nhiệm với hệ sinh thái mà còn là lựa chọn chiến lược để phát triển bền vững.

Đề án khung các nhiệm vụ bảo tồn nguồn gen giai đoạn 2026 - 2030 được UBND tỉnh Nghệ An phê duyệt chính là bước đi căn cơ, thể hiện tầm nhìn xa và quyết tâm chính trị rõ ràng nhằm gìn giữ tài sản sinh học vô giá cho các thế hệ mai sau.

Nền tảng sinh học đặc biệt và áp lực mai một nguồn gen

Tỉnh Nghệ An nằm ở trung tâm vùng Bắc Trung Bộ, nơi giao thoa giữa nhiều vùng sinh thái đặc trưng của Việt Nam. Địa hình trải dài từ biển đến miền núi cao, cùng sự đa dạng về khí hậu, thổ nhưỡng đã tạo nên hệ sinh thái phong phú bậc nhất cả nước.

Đặc biệt, khu vực miền tây Nghệ An chiếm gần 80% diện tích tự nhiên toàn tỉnh được UNESCO công nhận là Khu Dự trữ sinh quyển thế giới với quy mô hơn 1,3 triệu ha là một “hành lang xanh” hiếm có, nơi hội tụ các giá trị đa dạng sinh học đặc sắc.

Chính từ điều kiện tự nhiên ấy, Nghệ An là nơi lưu giữ hàng trăm nguồn gen cây trồng, vật nuôi, thủy sản và dược liệu bản địa quý hiếm. Nhiều giống đã gắn bó với lịch sử canh tác lâu đời của cư dân địa phương, trở thành bản sắc sinh kế của từng vùng đất. Cam Vinh, cam bù Sen, bưởi hồng Quang Tiến, trám đen Thanh Chương, lúa nếp tím Khẩu Cắm Xăng, lợn đen Sao Va, vịt bầu Quỳ Châu, trâu Thanh Chương... hay các loài cá bản địa như cá mát, cá leo, cá bỗng… không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn chứa đựng tri thức bản địa quý báu.

Tuy nhiên, quá trình lai tạp giống, chuyển đổi cơ cấu sản xuất, khai thác quá mức và tác động của biến đổi khí hậu đang khiến nhiều nguồn gen đứng trước nguy cơ suy giảm nhanh chóng. Không ít giống bản địa bị thu hẹp diện tích, thậm chí chỉ còn tồn tại rải rác trong cộng đồng dân cư. Nếu không có các giải pháp bảo tồn bài bản, nguy cơ “đứt gãy” nguồn gen là hiện hữu, kéo theo sự mất mát không thể phục hồi về sinh học và văn hóa.

Chiến lược bảo tồn gắn với khai thác bền vững

Trước thực tiễn đó, Đề án khung các nhiệm vụ bảo tồn nguồn gen tỉnh Nghệ An giai đoạn 2026 - 2030 xác định rõ mục tiêu bảo tồn đi đôi với khai thác, phát triển bền vững, đưa nguồn gen trở thành nguồn lực cho tăng trưởng xanh. Theo Đề án, trong giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh Nghệ An sẽ điều tra, đánh giá và bổ sung từ 10 đến 20 nguồn gen bản địa quý hiếm mới vào danh mục bảo tồn, mở rộng “ngân hàng sinh học” của địa phương.

Một điểm nhấn quan trọng là việc xây dựng đồng bộ các mô hình lưu giữ, bảo tồn an toàn. Cụ thể, tỉnh Nghệ An đặt mục tiêu bảo tồn từ 10 - 12 nguồn gen cây nông - lâm nghiệp bản địa, 10 - 12 nguồn gen cây dược liệu, 5 - 7 nguồn gen vật nuôi, 5 - 7 nguồn gen thủy sản cùng 3 - 5 nguồn gen nấm lớn và vi sinh vật. Đây là những con số cho thấy cách tiếp cận toàn diện, bao trùm nhiều nhóm sinh vật thay vì chỉ tập trung vào một lĩnh vực đơn lẻ.

Song song với bảo tồn, Đề án nhấn mạnh nhiệm vụ đánh giá giá trị và khai thác tiềm năng nguồn gen. Dự kiến, toàn bộ các nguồn gen được bảo tồn sẽ được đánh giá sơ bộ, trong đó có từ 12 - 15 nguồn gen được đánh giá chi tiết, tư liệu hóa đầy đủ để phục vụ nghiên cứu, chọn tạo giống và phát triển sản xuất. Từ 15 - 20 nguồn gen sẽ được khai thác, phát triển và sản xuất thử, hướng tới hình thành sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế cao, gắn với chuỗi giá trị và thị trường.

Tỉnh Nghệ An cũng đặt mục tiêu đầu tư xây dựng Công viên lưu giữ, bảo tồn và khai thác nguồn gen tại Trạm Nghiên cứu và Ươm tạo công nghệ cao xã Đông Hiếu. Đây không chỉ là không gian bảo tồn mà còn là trung tâm nghiên cứu, trình diễn, chuyển giao công nghệ, góp phần kết nối khoa học với sản xuất và thị trường.

Động lực cho tăng trưởng xanh và bản sắc địa phương

Bảo tồn nguồn gen, suy cho cùng không phải là “đóng băng” tự nhiên mà là tạo động lực mới cho phát triển. Khi các giống bản địa được phục tráng, phát triển và thương mại hóa, giá trị gia tăng của nông nghiệp địa phương sẽ được nâng lên rõ rệt. Thực tế cho thấy nhiều nguồn gen của Nghệ An đã trở thành nền tảng để xây dựng sản phẩm OCOP, đặc sản vùng miền, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân nông thôn, miền núi.

Không dừng lại ở kinh tế, bảo tồn nguồn gen còn mang ý nghĩa sâu sắc về văn hóa và xã hội. Mỗi giống cây, con bản địa là kết tinh của tri thức canh tác, phong tục tập quán và lịch sử cộng đồng. Gìn giữ nguồn gen cũng chính là gìn giữ văn hóa, bản sắc vùng miền - yếu tố quan trọng tạo nên sức hấp dẫn và bản lĩnh của Nghệ An trong quá trình hội nhập.

Với tầm nhìn dài hạn, Đề án còn chú trọng xây dựng và số hóa cơ sở dữ liệu về nguồn gen, tạo nền tảng cho quản lý hiện đại, minh bạch và kết nối với hệ thống dữ liệu quốc gia. Đồng thời, các hoạt động tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về đa dạng sinh học và sử dụng bền vững nguồn gen sẽ được đẩy mạnh để người dân trở thành chủ thể tích cực trong công cuộc bảo tồn.

Đề án khung các nhiệm vụ bảo tồn nguồn gen giai đoạn 2026 - 2030 không chỉ là một văn bản chuyên môn mà là tuyên ngôn phát triển của tỉnh Nghệ An trong kỷ nguyên tăng trưởng xanh. Bằng việc đặt khoa học, đa dạng sinh học và giá trị bản địa vào trung tâm chiến lược, Nghệ An đang âm thầm nhưng bền bỉ gìn giữ mạch sống di sản, tạo nền móng vững chắc cho tương lai.

Theo Đình Tiệp/ NNVN