Tiên phong đi học, tiên phong làm mô hình

Càng đi sâu vào vườn mắc ca tôi càng cảm nhận rõ mùi hương dịu nhẹ của loại cây xứ lạ này đã ăn sâu, bén rễ trên vùng đất mới. Không chỉ người Mông ở bản Suối On mà nhiều người Mông ở các bản khác của Kim Bon - xã vùng ba đặc biệt khó khăn của tỉnh Sơn La đều khâm phục Vàng A Ư vì tầm nhìn vượt núi của anh.

Cách đây hơn 30 năm, khi anh học cấp 1, cả bản có 7 người học. Lúc anh học cấp 2 ở trường dân tộc nội trú Gia Phù phải đi bộ mất 14km theo đường rừng con ngựa thồ không đi được thì cả bản chỉ có 2 người học. Tới khi anh học cấp 3 tít dưới thị trấn Phù Yên thì cả bản chỉ còn mỗi mình anh dù lúc đó Ư đã có vợ rồi.

Có cái chữ trong đầu, anh nhìn đâu cũng thấy sáng chứ không chỉ biết cắm mặt xuống ruộng nương như những chàng trai Mông khác trong bản. Học xong cấp 3 anh làm cán bộ văn phòng UBND xã Kim Bon, một thời sau lại xin đi học tại chức nông nghiệp, những mong nghĩ cách thoát nghèo cho đồng bào mình.

Năm 2004 anh được bà con tin tưởng bầu làm Chủ tịch UBND xã Kim Bon - một địa phương vùng cao với dân số chủ yếu là đồng bào Mông, hầu hết còn mù chữ và nghèo đói. Trước thực trạng đốt nương làm rẫy để trồng ngô, trồng dong riềng, sau mỗi vụ màu mỡ trong đất lại trôi đi, nước cũng cạn, năm 2011 anh vận động người dân tham gia dự án trồng rừng bằng cây thông của KFW7 (dự án ODA về phát triển lâm nghiệp do Chính phủ Đức tài trợ thông qua ngân hàng Tái thiết Đức).

Dù dự án cấp giống, phân bón và gạo ăn trong 3 năm, người dân chỉ phải bỏ công trồng nhưng lúc đầu không mấy người ủng hộ. Anh Ư cùng những cán bộ khác thuyết phục mãi mới có 6 bản chịu tham gia gồm Suối On, Dàn A, Dàn B, Kim Bon và Suối Pa. Sau mấy năm họ đã trồng được 88ha thông, tạo ra một khu rừng rất đẹp ở độ cao trên 1.000m, phong cảnh hữu tình.

Khi thấy dân mình trồng ngô, trồng lúa ăn chỉ no được một vụ, anh Ư nghĩ đến việc phải tìm một loại cây gì trồng một lần có thể ăn được một đời, cho hiệu quả kinh tế cao và bền vững. Năm 2014, khi nghe tin ở tỉnh Đắk Lắk đang trồng thử nghiệm loại cây mới là mắc ca anh liền bán 1 con trâu để làm lộ phí đi vào đó tìm hiểu cặn kẽ từ chất đất, khí hậu đến nguồn giống. Thấy khí hậu tại đây mát mẻ giống ở quê mình nên anh quả quyết Kim Bon cũng trồng được mắc ca.

Năm 2015, anh bán 12 con trâu, 15 con bò để mua 1 máy múc, tự học cách lái để làm đường đồng mức trồng 2ha mắc ca trên ngọn núi ở đầu bản Suối On, nơi lúc nào đất cũng cảm tưởng như chạm cả vào mây. Ngoài ra anh còn vận động thêm 7 hộ khác trong bản tham gia trồng theo. Lúc đầu ai cũng băn khoăn, không biết cây trồng có sống không, sống rồi có hoa không, có hoa rồi có đậu quả thành hạt không, có hạt rồi bán có ai không mua, có người mua rồi thì giá cả thế nào…

Anh bảo cứ phải thử, mình sẽ đầu tư làm đường đồng mức, cấp cây giống, còn bà con chỉ bỏ đất, bỏ công, sau này thu hoạch thì ăn chia theo tỷ lệ 50/50. Kết quả, cây mắc ca trồng gần như sống 100% nhưng đến năm thứ ba, thứ tư bị gió xoáy gãy, chết mất 30% phải trồng dặm lại, đến năm thứ sáu cho vụ thu hoạch đầu tiên đạt năng suất hạt hơn 2 tạ/ha.

Lúc đó anh tự rang hạt mắc ca rồi chia cho anh em cán bộ xã, huyện ăn thử. Ai ăn xong cũng khen thơm, ngon, béo ngậy, hỏi mua nên anh bán với giá 80.000đ/kg mà còn không có đủ để đáp ứng. Giờ vẫn thế, hạt mắc ca Suối On luôn cháy hàng dù năng suất, sản lượng mỗi năm một lớn.

Năm 2025 anh thu được 157 triệu đồng từ vườn mắc ca rộng 2ha của gia đình, ngoài ra còn được chia thêm 75 triệu đồng tiền ăn chia hợp tác theo thỏa thuận 50/50 do đầu tư giống, làm đường đồng mức với các hộ khác.

Đời cha trồng, đời con tiếp nối

Khi thấy Vàng A Ư và một số hộ tiên phong trồng thành công mắc ca, cho hiệu quả kinh tế khá, nhiều bà con đã học theo, trồng được tổng cộng 32ha, tập trung tại các bản Suối On, Suối Kếnh, Suối Vạch và Suối Bương, trong đó có 12ha hiện đã cho thu hoạch, năng suất và hiệu quả kinh tế khả quan.

Lúc này, bố con anh Ư bàn nhau phải lập HTX để chủ động liên kết bao tiêu sản phẩm, cùng sản xuất chung một quy trình kỹ thuật từ giống đến phân bón, tạo ra sản lượng hàng hóa lớn và đồng nhất, hướng tới chế biến, nâng cao giá trị. Tháng 11/2020, HTX Anh Xen được ra đời tại bản Suối On của xã Kim Bon với 7 thành viên do Vàng A Xen - con trai anh Ư làm Giám đốc.

“Đầu tư trồng mắc ca ban đầu mất số vốn khá lớn nhưng những năm sau mỗi năm chỉ phải phát cỏ ba lần, bón phân hai lần, khá nhàn, hiệu quả kinh tế rất khá”, Vàng A Ư giải thích. Tôi chỉ thấm lời giải thích ấy khi tối đến về dùng cơm và ngủ lại trong ngôi nhà anh mới xây trị giá chừng 1,5 tỷ đồng, ngắm cái ô tô anh mới mua trị giá gần 1 tỷ đồng.

Phần lớn tài sản ấy có được là nhờ nguồn thu từ nông nghiệp, trong đó có cây mắc ca. Chúng càng trở nên ý nghĩa khi đặt trong bối cảnh một bản vùng cao như Suối On với 233 hộ thì có 46 hộ nghèo, 27 hộ cận nghèo, trên 200 lao động phải bỏ xứ đi làm công nhân ở ngoại tỉnh, năm 2025 Nhà nước ưu tiên mãi mới xóa được 2 cái nhà tạm.

Cạnh vườn mắc ca của anh Ư là vườn mắc ca rộng hơn 1ha của Vàng A Lử - Trưởng bản Suối On, cũng trồng cùng thời điểm năm 2015, hiện đang cho thu nhập trung bình 70 - 80 triệu đồng mỗi vụ. Lử kể, đầu năm nay mình mở rộng trồng thêm được 3.000m2 mắc ca thì hết đất, tiếc lắm chứ nếu còn vẫn muốn nữa.

“Cây mắc ca chịu được khí hậu lạnh, hàng năm không phải trồng lại như cây ngô, cây sắn mà chẳng thấy có sâu bệnh gì. Để bảo vệ môi trường và đảm bảo chất lượng hạt, em quyết định không dùng thuốc trừ cỏ mà chỉ phát bằng máy. Dịp cuối năm mời anh về đây để cùng ăn hạt mắc ca Suối On nhé”, Lử đon đả mời.

Mắc ca là cây trồng lấy hạt làm thực phẩm, có nguồn gốc bản địa từ các khu rừng nhiệt đới ở đông bắc New South Wales và đông nam Queensland, Úc. Dù có xuất xứ từ Úc, ngày nay cây mắc ca được trồng phổ biến tại nhiều nơi trên thế giới, bao gồm cả Việt Nam, phù hợp với những vùng núi cao, khí hậu mát mẻ như Tây Nguyên, Tây Bắc.

Theo Dương Đình Tường - Tú Thành/ NNVN