Vấn đề này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh nông nghiệp xanh và phát triển bền vững đang trở thành xu hướng toàn cầu. Theo GS.TSKH, Viện sĩ Trần Đình Long - Thành viên HĐQT, Chủ tịch Hội đồng khoa học cấp cao của Công ty cổ phần Tập đoàn Giống cây trồng Việt Nam (Vinaseed), trong khi ĐBSCL đã triển khai những chương trình quy mô như Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, giảm phát thải thì miền Bắc vẫn chưa có nhiều sáng kiến tương tự.

Nông dân nơi đây vẫn chủ yếu dựa vào cây lúa với hiệu quả kinh tế không cao, trong khi chi phí đầu vào ngày càng tăng, từ phân bón hóa học đến thuốc bảo vệ thực vật. Điều này khiến bài toán sinh kế chưa được cải thiện rõ rệt, đồng thời tạo áp lực lên môi trường đất và hệ sinh thái.

Theo GS Trần Đình Long, dư địa lớn nằm ở việc tái cấu trúc hệ thống cây trồng, nhất là phát triển các cây trồng cạn trong vụ đông - khoảng thời gian sau khi thu hoạch lúa vụ mùa. Trong đó, cây họ đậu, tiêu biểu là đậu tương được xem là mắt xích quan trọng để chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp xanh.

Đậu tương có khả năng cố định đạm tự nhiên thông qua vi khuẩn cộng sinh ở rễ. Sau mỗi vụ thu hoạch, lượng đạm này có thể đạt từ 30 đến 60kg mỗi hecta, góp phần cải thiện độ phì của đất mà không cần bổ sung nhiều phân bón hóa học.

Khi được đưa vào luân canh với lúa, đậu tương không những giúp giảm chi phí đầu vào mà còn nâng cao năng suất cho vụ sau, đồng thời hạn chế thoái hóa đất - vấn đề đang ngày càng rõ ở nhiều vùng trồng lúa lâu năm.

Bên cạnh lợi ích nông học, đậu tương còn mang ý nghĩa kinh tế đáng kể. Việt Nam hiện vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu với khoảng 80% nhu cầu đậu tương phục vụ chế biến phải mua từ nước ngoài. "Nếu tận dụng hiệu quả quỹ đất vụ đông ở Đồng bằng sông Hồng, kết hợp các giống lúa ngắn ngày chất lượng cao để giải phóng đất sớm, hoàn toàn có thể hình thành vùng nguyên liệu đậu tương quy mô lớn ngay trong nước", ông Long phân tích.

Theo tính toán, nếu tổ chức sản xuất tốt, áp dụng các biện pháp thâm canh cao, giống mới và kỹ thuật chăm sóc hợp lý, năng suất đậu tương vụ đông có thể đạt khoảng 3 tấn/ha, cao hơn đáng kể so với mức phổ biến hiện nay. Điều này mở ra khả năng tăng thu nhập cho nông dân, đồng thời giảm phụ thuộc vào nhập khẩu và tạo nền tảng cho ngành chế biến trong nước phát triển.

Trong xu hướng tiêu dùng toàn cầu, đậu tương ngày càng thể hiện vai trò quan trọng. GS Trần Đình Long cho biết, nhu cầu về protein thực vật đang tăng mạnh, kéo theo sự phát triển các sản phẩm từ đậu tương và cây họ đậu. Đây là cơ hội để nông nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, không chỉ dừng ở sản xuất nguyên liệu mà còn hướng tới chế biến sâu và xuất khẩu.

Ở nhiều hội nghị, hội thảo, GS Trần Đình Long gọi đậu tương là "hạt ngọc vàng" nhưng cũng thừa nhận cây trồng này như "đứa con rơi" của ngành trồng trọt bởi gần như đứng ngoài các chính sách hỗ trợ, không có vùng sản xuất chuyên canh rõ ràng mà chủ yếu được trồng xen giữa hai vụ lúa.

Thời vụ gieo trồng từ ngắn đến rất ngắn, nhưng yêu cầu năng suất cao khiến việc sản xuất đậu tương trở thành bài toán khó với nhiều biến số. Không chỉ nông dân, ngay cả các doanh nghiệp giống cũng ít mặn mà.

Lợi nhuận chưa đủ hấp dẫn, hạt giống nhanh mất sức nảy mầm, nếu không tiêu thụ kịp dễ mất thêm chi phí. Chưa kể việc duy trì các giống cũ năng suất thấp trong nhiều năm khiến thu nhập từ cây đậu tương không đáng kể.

Một số giai đoạn, chẳng hạn từ 2017 - 2021, diện tích trồng đậu tương hằng năm có xu hướng giảm mạnh dù loại cây này dễ tính, có thể sinh trưởng trên nhiều loại đất, phù hợp với nhiều mùa vụ và yêu cầu công lao động không cao.

Mong muốn mở rộng phát triển cây đậu tương, GS Trần Đình Long tin đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là bước đi chiến lược để xây dựng nền nông nghiệp tuần hoàn, thậm chí trở thành trụ cột mới trong quá trình chuyển đổi sang nông nghiệp bền vững.

Đó cũng là định hướng chuyển từ tăng trưởng theo sản lượng sang tăng trưởng theo giá trị của Vinaseed trong năm 2026 nhằm mở ra không gian rõ ràng hơn cho những cây trồng có giá trị kinh tế như đậu tương.

Theo Bảo Thắng/ NNVN