Khi cây dứa không chỉ cho quả

Vào vụ thu hoạch, vùng đồi dứa xã Ngọc Liên, tỉnh Thanh Hóa sau khi thu quả trơ ra những lớp lá dài, gai sắc như dao. Nhiều năm trước, lá dứa ấy là thứ bỏ đi. Nhưng giờ đây, ở một góc xưởng nhỏ của HTX Dịch vụ nông nghiệp và Giống cây trồng Đồng Tâm (HTX Đồng Tâm), lá dứa tưởng chừng vô giá trị ấy lại đang được kéo thành những sợi tơ óng ánh, thứ nguyên liệu xanh cho ngành may mặc.

Giữa tiếng máy tách sợi rền đều, anh Đỗ Đồng Tâm, Giám đốc HTX cẩn thận cầm từng dải tơ mới ra lò đưa lên ánh nắng. Những sợi tơ mảnh, trắng ngà, dai và mềm hiện rõ trong lòng bàn tay rám nắng. Cái cách anh nói về lá dứa, vuốt nhẹ từng sợi tơ khiến người đối diện có cảm giác anh đang nâng niu một thứ vô cùng quý giá. Để có được những sợi tơ trắng ấy, anh và các thành viên HTX đã mất nhiều năm mò mẫm, trả giá bằng không ít thất bại.

“Khi mới làm tơ từ lá dứa, HTX lỗ liên tục vì máy móc sử dụng chưa phù hợp, thiếu kinh nghiệm chọn lá có tỷ lệ xơ cao, chưa biết xử lý thế nào cho sạch xơ... Nhưng nghĩ tới việc nếu làm thành công sẽ là hướng đi đầy triển vọng trong tương lai, vừa gia tăng thu nhập, vừa bảo vệ được môi trường, anh em lại động viên nhau cố gắng”, anh Tâm cười hiền.

Anh chia sẻ, xã Ngọc Liên hiện có khoảng 1.200ha dứa. Sau mỗi vụ thu hoạch quả, hàng nghìn tấn lá dứa bị bỏ lại ngoài đồng. Người dân thường băm nhỏ, vùi xuống đất làm phân, đốt hoặc phun thuốc làm cháy lá để không tốn công thu dọn, kịp làm đất cho vụ mới. Những cách làm này vô tình gây ra khói bụi, ô nhiễm môi trường và phát sinh mầm bệnh sang vụ sau.

“Có những hôm đi trên quốc lộ qua vùng trồng dứa cảm tưởng không thở nỗi vì khói đốt lá bốc lên mù mịt. Lúc đó mình tự hỏi, sao không tận dụng lá dứa hay xử lý chúng đúng cách để biến chúng thành sản phẩm có ích, vừa tránh lãng phí, vừa bảo vệ môi trường”, anh Tâm chia sẻ.

Mang theo ý nghĩ đó, anh Tâm mày mò tìm hiểu các mô hình xử lý lá dứa hiệu quả. Năm 2024, qua lớp tập huấn nông dân tại địa phương, anh được tiếp cận với mô hình làm sợi tơ phục vụ cho ngành dệt may từ lá dứa và xử lý bã thải từ lá dứa thành phân bón hữu cơ do Viện Phát triển kinh tế hợp tác (Liên minh HTX Việt Nam) triển khai.

Sau các buổi học tập, anh bị “nghiện” quy trình công nghệ tách sợi tơ từ lá dứa. Với sự hỗ trợ của các chuyên gia, anh nhanh chóng nắm bắt kỹ thuật và mạnh dạn đầu tư máy kéo sợi để hình thành mô hình đầu tiên tại quê nhà.

Để có nguồn nguyên liệu bảo đảm cho sơ chế sợi tơ, HTX thu mua lá dứa của người dân với giá 600 - 800 đồng/kg. Đồng thời xây dựng vùng sản xuất giống dứa MD2 trên diện tích gần 5ha. Đây là giống dứa mới vừa có chất lượng quả tốt, vừa có bộ lá dài, dày, phù hợp cho việc đánh sợi tơ. Đặc biệt, HTX áp dụng quy trình sản xuất xanh, không sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật để tạo ra những sản phẩm thực sự thân thiện.

Theo anh Tâm, làm sợi tơ từ lá dứa đòi hỏi sự kiên trì và tỉ mỉ. Để làm ra 1kg tơ khô cần tới hàng chục kg lá tươi. Lá dứa rất cứng và nhiều nước. Để lấy được phần xơ mảnh bên trong phải qua nhiều công đoạn: đánh bỏ thịt lá, rửa sạch, phơi khô rồi tiếp tục xử lý lại lần nữa để đạt độ trắng tự nhiên. Toàn bộ quá trình không sử dụng hóa chất, gần như chỉ dùng nước và phương pháp cơ học nên chỉ cần sơ suất nhỏ, sợi sẽ ngả màu hoặc mục hỏng.

Những sợi tơ thành phẩm hiện được các doanh nghiệp dệt may liên kết thu mua làm nguyên liệu cho các dòng sản phẩm xanh với giá luôn ở mức tốt, dao động từ 160.000 - 190.000 đồng/kg. Tuy nhiên, điều khiến anh Tâm tâm đắc hơn cả là hành trình của lá dứa không chỉ dừng lại ở sợi tơ mà gần như không có gì bị bỏ phí. Sau khi tách xơ, phần bã lá dứa tiếp tục được tận dụng, ủ với men vi sinh thành phân bón hữu cơ bón trở lại cho các cây trồng như dứa, nhãn, mít…

“Mặc dù quy mô của mình chưa lớn nhưng trong tương lai chắc chắn sẽ là hướng đi rất triển vọng. Trên một diện tích canh tác, ngoài nguồn thu từ quả, người dân có thêm nguồn thu từ lá dứa mà không gây ô nhiễm môi trường hay lan truyền mầm bệnh. Quan trọng hơn, thị trường ngày càng chuộng các loại sợi tự nhiên, thân thiện với môi trường nên dòng sản phẩm này có đầu ra khá ổn định”, anh Tâm cho hay.

Mở hướng đi xanh cho vùng nguyên liệu lớn

Thanh Hóa hiện có gần 4.000ha dứa, là một trong những vùng trồng dứa lớn ở Bắc Trung Bộ. Mỗi năm có hàng chục nghìn tấn phụ phẩm lá dứa phát sinh sau thu hoạch nhưng phần lớn vẫn chưa được khai thác.

Trong khi đó, sợi từ lá dứa đã được nhiều quốc gia khai thác để sản xuất vải sinh học, túi xách, giày dép, vật liệu nội thất… Đây được xem là xu hướng của ngành thời trang bền vững, thay thế dần các loại sợi tổng hợp gây ô nhiễm.

Điều đáng nói, mô hình này không đòi hỏi mở rộng diện tích trồng mới. Giá trị được tạo ra ngay trên phần phụ phẩm vốn bị bỏ đi. Một cây dứa giờ đây không chỉ cho quả mà còn cho thêm nguyên liệu dệt may, phân bón hữu cơ. Không chỉ vậy, mô hình còn mở ra sinh kế cho lao động nông thôn. Công đoạn thu gom, vận chuyển, tách sợi, sơ chế… đều cần nhân công. Với những vùng miền núi còn thiếu việc làm, đây có thể là hướng tăng thu nhập đáng kể.

“Khi người dân đã biết không chỉ trồng cây để bán quả, mà bắt đầu nghĩ cách khai thác toàn bộ giá trị của cây trồng thì mọi khó khăn sẽ có cách tháo gỡ. Nếu có thêm chính sách hỗ trợ về vốn, công nghệ và kết nối thị trường, ngành hàng dứa của Thanh Hóa hoàn toàn có thể hình thành chuỗi giá trị mới từ phụ phẩm”, anh Tâm đánh giá.

Anh Tâm cho rằng ở nhiều vùng nông thôn, điều khó nhất không phải là trồng được cây gì mà làm sao khai thác hết giá trị từ cây trồng ấy. Và đôi khi, hướng đi mới lại bắt đầu từ những thứ rất nhỏ. Dẫu vậy, để đi xa hơn, hành trình của sợi tơ lá dứa vẫn còn nhiều trở ngại. Khó khăn lớn nhất hiện nay là vốn đầu tư máy móc, công nghệ xử lý và xây dựng vùng nguyên liệu ổn định. Việc sản xuất chủ yếu vẫn ở quy mô nhỏ, mang tính thử nghiệm. Nhiều HTX, hộ dân muốn làm nhưng còn e ngại vì chi phí đầu tư ban đầu cao.

Theo Trung Quân/ NNVN