Cắm sổ đỏ trồng mắc ca

Năm 2019, anh Dương Văn Ngọc - Giám đốc Cty TNHH Macca HD Kon Tum đang có công việc ổn định trong ngành nguyên liệu giấy nhưng quyết định nghỉ việc, bỏ ra gần chục tỷ đồng mua đất, đào hố, kéo hệ thống tưới… để trồng một loại cây mà nhiều người ở Kon Tum khi đó còn lạ mặt - cây mắc ca.

Ông biết đến cây mắc ca qua Hiệp hội Mắc ca Việt Nam. Khi Hiệp hội đi tuyên truyền, vận động trồng loại cây này tại Tây Nguyên, anh Ngọc tiếp cận rồi quyết định đầu tư trồng. Không phải vì nghe người ta nói hay, anh có lý do của riêng mình.

“Cây này là cây rừng, chịu hạn tốt. Vùng trồng được nó thì hiếm, không phải chỗ nào cũng trồng được. Mà đã hiếm thì nhu cầu sẽ cao", anh phân tích và nhẩm tính mắc ca chế biến được nhiều thứ, từ ăn liền, làm bánh kẹo, mỹ phẩm đến tinh dầu, thực phẩm chức năng... Rồi anh nhìn xa hơn một chút, con người ngày càng chú trọng sức khỏe, mà hạt mắc ca giàu omega, tốt cho tim mạch, cho bà bầu, cho trẻ nhỏ... Đó là lý do anh chọn cây mắc ca thay vì cà phê hay hồ tiêu như hầu hết nông dân Tây Nguyên.

Năm 2019, anh đầu tư trồng luôn 20ha mắc ca, chia làm hai vườn, mỗi vườn 10ha. Tiền mua đất mất khoảng 5 tỷ đồng. Múc hố, làm đường nội bộ, kéo hệ thống tưới, xây nhà điều hành, cộng thêm phân bón, công lao động hàng năm…, tổng đầu tư giai đoạn đầu gần chục tỷ đồng. Có năm cây thiếu nước, chết nhiều, phải trồng dặm. Tiền không đủ, anh cắm sổ đỏ vay ngân hàng, đi mượn khắp nơi. “Áp lực trả lãi ngân hàng lúc đó nặng lắm", anh thừa nhận.

Để học kỹ thuật, anh không có thầy hướng dẫn, “cầm tay chỉ việc” mà phải vào website của các hiệp hội mắc ca ở Úc, Trung Quốc, Nam Phi, Kenya… đọc tài liệu, xem cách họ canh tác từng giai đoạn. “Có đêm ngồi đến 2 - 3 giờ sáng vẫn chưa ngủ, chỉ để hiểu tại sao cây chưa ra hoa, hay giai đoạn đậu quả cần xử lý gì”, anh Ngọc bộc bạch.

Đất càng khắc nghiệt, hương vị càng ngon

Anh Ngọc khẳng định không phải đất nào cũng hợp với mắc ca. Tài liệu nước ngoài viết một kiểu, làm ở Kon Tum lại khác hẳn. Địa hình đồi dốc, cơ giới không vào được, mọi thứ phải làm thủ công. Nước ngoài trồng hàng cách hàng rộng để cây đón được nhiều ánh sáng và để máy móc tiện thu hoạch, còn ở Việt Nam phải thu hoạch bằng tay. Họ cắt tỉa bằng máy, ở ta phải cầm kìm bấm từng cây một.

“Mấy năm đầu tự mình phải làm hết, cắt tỉa hết cả 2 vườn mất đến 2 tuần mỗi lần, sau này cây lớn thì mất cả tháng”, anh kể. Cắt tỉa phải đúng kỹ thuật, cắt sai là hỏng cây. Hiện anh Ngọc không thể tự gánh vác hết khối lượng công việc nên phải làm mẫu để công nhân làm theo.

Vì mắc ca là cây ưa sáng nên anh trồng theo hướng bắc - nam để cây đón ánh sáng tốt nhất, mật độ 400 cây/ha, cây cách cây 4 mét, hàng cách hàng 6 mét.

Kon Tum (cũ) được anh Ngọc nhận xét là tỉnh nóng nhất Tây Nguyên, nắng nhiều, mưa nhiều, khí hậu khắc nghiệt hơn so với Gia Lai hay Đắk Lắk. Nhưng chính cái khắc nghiệt đó lại tạo ra hương vị riêng cho hạt mắc ca. “Khí hậu càng khắc nghiệt thì nông sản càng có vị đặc biệt. Mắc ca Kon Tum thơm, béo, bùi, ngậy hơn nhiều nơi khác”, anh Ngọc đánh giá.

Cây mắc ca ở đây thường chỉ ra hoa một lần trong năm vào dịp trước và sau Tết Nguyên Đán. Lúc đó đúng mùa khô, không có mưa, thuận lợi cho hoa nở và thụ phấn. Nhưng mùa khô cũng là lúc sâu bệnh hoành hành. Mối lo lớn nhất của anh Ngọc trong giai đoạn ra hoa là bọ trĩ, chúng làm khô hoa, chết hạt phấn, dẫn đến cháy bông, mất cả vụ. Sang giai đoạn quả non thì đến lượt bọ xít muỗi, chúng chích vào vỏ quả, tạo điều kiện cho nấm xâm nhập, làm hỏng nhân bên trong.

Từ tháng 7 đến tháng 9 hàng năm là mùa thu hoạch mắc ca ở Kon Tum. Sau thu hoạch, anh Ngọc cắt tỉa tạo tán, bón phân phục hồi cây, chuẩn bị bước vào vụ mới từ tháng 11.

Anh Ngọc đặc biệt chú ý khâu chế biến sau thu hoạch. “Nhiều nơi chỉ hạ ẩm hạt mắc ca rồi bán, ăn không có vị thơm. Mình phải qua công đoạn rang, nhiệt độ rang là bí quyết riêng”, anh tiết lộ. Chính vì vậy, ngay từ đầu anh đã xác định thành lập công ty, tự chế biến đến sản phẩm cuối cùng thay vì bán hạt thô. Năm 2020, sản phẩm hạt mắc ca của anh đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao.

Hiện hạt thành phẩm loại lớn bán buôn khoảng 240.000 đồng/kg, loại nhỏ hơn khoảng 220.000 đồng/kg. Đầu ra chủ yếu qua các kênh online và khách quen trong nước. “Vì sản lượng chưa đủ lớn nên tôi chưa nghĩ đến xuất khẩu”, anh Ngọc chia sẻ.

Mắc nợ hay không là do người trồng

Năm 2025, vườn 10ha của anh Ngọc thu được 12 tấn quả tươi, doanh thu khoảng 500 triệu đồng. So với thu nhập của công việc trước đó, con số này cao hơn nhiều lần. Anh bảo điều đó không phải để khoe, mà để giải thích tại sao không hối hận khi quyết định chuyển đổi.

Để có ngày hôm nay, anh Ngọc đã trải qua gần 7 năm "ăn ngủ" cùng vườn cây. Mắc ca thường phải đến năm thứ 3 mới bắt đầu cho quả bói, năm thứ 4 mới thực sự có thu. Sản lượng tăng dần theo tuổi cây, phải đến năm thứ 12 - 13 khi cây khép tán mới ổn định ở mức 10 - 12 tấn/ha. Để hồi vốn (tính cả tiền mua đất), anh ước tính phải mất khoảng 10 năm.

Đó là lý do nhiều người gọi mắc ca là “cây mắc nợ”. Anh Ngọc nghe câu đó rất nhiều. “Đó là câu nói của những người thiếu sự kiên trì. Họ thất bại vì chọn giống sai, không biết kỹ thuật, hoặc không đủ kiên trì”, anh nói.

Anh Ngọc kể, nhiều người trồng đến năm thứ 5 thấy ít quả, nản lòng, chặt bỏ để chuyển sang cây khác. Chặt lúc đó thì đương nhiên mắc nợ, vì tiền đã đổ vào gần hết mà chưa thu về được bao nhiêu. “Giống như đào giếng đến gần mạch nước rồi bỏ thì không thể trách giếng không có nước”, anh tâm sự.

Theo anh Ngọc, để trồng mắc ca thành công cần hội đủ bốn yếu tố: giống chuẩn, vùng đất thích hợp, kỹ thuật đúng và quan trọng nhất là "sức khỏe tài chính" đủ dài. Trong vườn của anh đang trồng các giống mắc ca A38, 246, 842, 849 và QN1, tất cả đều là giống ghép được chọn lọc kỹ, không phải giống trôi nổi trên thị trường.

“Nếu chấp nhận được 5 - 7 năm sau mới có thu hoạch ổn định thì theo mắc ca. Còn muốn ăn nhanh thì chọn cây khác. 10 năm tới, tôi muốn mở rộng vùng nguyên liệu xung quanh hai vườn hiện có, hướng dẫn bà con trồng và chăm sóc đúng cách rồi đưa thương hiệu mắc ca Kon Tum ra thị trường rộng hơn, tiến tới xuất khẩu. 20ha của mình không chỉ là cơ sở sản xuất mà còn là mô hình, là bằng chứng để thuyết phục người khác rằng loại cây này, trên vùng đất này hoàn toàn có thể cho quả ngọt nếu người trồng đủ kiên nhẫn và nắm vững kiến thức, kỹ thuật", anh Ngọc chia sẻ.

Theo Minh Toàn/ NNVN