Giảm phát thải từ chuồng trại là hướng đi bắt buộc

Metan là một khí nhà kính mạnh, có nồng độ trong khí quyển đã tăng 2,5 lần trong ba thế kỷ qua và đóng góp khoảng 14,3% vào hiện tượng nóng lên toàn cầu hiện nay. Trong lĩnh vực chăn nuôi, đặc biệt là gia súc nhai lại như bò, trâu, dê, là một trong những nguồn phát thải khí metan lớn nhất do cơ chế tiêu hóa đặc thù vì vi sinh vật trong dạ cỏ phân giải cellulose và phát sinh khí metan, rồi thoát ra qua ợ và hơi thở. Ngoài những tác động đến môi trường, quá trình sinh khí metan ở động vật nhai lại còn làm mất từ 2% đến 12% tổng lượng năng lượng tiêu thụ.

Hiện nay, Việt Nam có tổng đàn lợn khoảng 31,4 triệu con; đàn gia cầm 584 triệu con; đàn trâu trên 1,9 triệu con; đàn bò trên 6,1 triệu con; đàn dê, cừu trên 2,8 triệu con. Với việc, quy mô đàn lớn như hiện nay, đồng nghĩa với áp lực phát thải khí nhà kính ngày càng tăng.

Theo Cục Chăn nuôi và Thú y, ngành chăn nuôi đang chịu áp lực giảm phát thải khí nhà kính, đặc biệt là khí metan – vốn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng phát thải toàn cầu (14–15%). Trong khi đó, năm 2026 được dự báo, biến đổi khí hậu tiếp tục gia tăng, ảnh hưởng đến sản xuất, chi phí và chuỗi cung ứng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc ngành theo hướng thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm phát thải, phát triển kinh tế tuần hoàn và ứng dụng công nghệ xanh.

Đối với Việt Nam – quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu thì việc xây dựng mô hình chăn nuôi tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và quản lý rủi ro thiên tai là điều kiện tiên quyết để bảo đảm phát triển bền vững trong giai đoạn tới.

Theo PGS.TS. Lê Thị Thanh Huyền, Trưởng Bộ môn nghiên cứu Hệ thống và Môi trường chăn nuôi (Viện Chăn nuôi và Thú y), ước tính giai đoạn 1994-2020, lượng phát thải khí nhà kính từ chăn nuôi tăng liên tục, từ dưới 10 triệu tấn CO2tđ lên gần 19 triệu tấn CO2tđ. Trong đó, khí metan chiếm tỷ trọng chủ yếu và phát sinh từ hai nguồn chính, đó là, quá trình lên men đường tiêu hóa ở gia súc nhai lại và hoạt động quản lý, xử lý chất thải chăn nuôi.

Trong bối cảnh Việt Nam cam kết giảm 30% lượng khí metan vào năm 2030, việc “giảm phát thải từ chuồng trại” đang trở thành một hướng đi bắt buộc, chứ không chỉ là lựa chọn khuyến khích.

Số liệu kiểm kê cho thấy, trong tổng phát thải khí metan của lĩnh vực chăn nuôi, phát thải từ quá trình lên men đường tiêu hóa chiếm khoảng 74%, còn lại 26% đến từ quản lý phân. Riêng với lên men dạ cỏ, bò chiếm tới gần 2/3 lượng phát thải, tiếp theo là trâu, dê, cừu và các loài khác.

Ở khâu quản lý phân, chăn nuôi lợn chiếm tỷ trọng lớn do đặc thù chăn nuôi tập trung và lượng chất thải lỏng cao. Mỗi năm, chăn nuôi Việt Nam phát sinh khoảng 62 triệu tấn chất thải rắn và hơn 300 triệu tấn chất thải lỏng. Nếu không được xử lý hợp lý, lượng chất thải này vừa gây ô nhiễm môi trường, vừa là nguồn phát thải metan đáng kể.

Theo Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050, nông nghiệp được xác định là một trong những lĩnh vực phải giảm phát thải mạnh. Cụ thể, đến năm 2030, phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp không vượt quá 64 triệu tấn CO2 tương đương và đến năm 2050 giảm còn khoảng 56 triệu tấn. Riêng khí metan, Việt Nam cam kết giảm 30% vào năm 2030 so với năm 2020 và tiếp tục giảm 40% vào năm 2050 so với năm 2030.

Để góp phần vào giảm khí metan trong chăn nuôi, các nhà khoa học của thuộc Bộ môn Nghiên cứu và Môi trường Chăn nuôi (Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam) đã tiến hành nghiên cứu và ứng dụng thành công trong việc giảm phát thải metan trong chăn nuôi bò thịt ở Việt Nam.

Tại Trung tâm nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì (thuộc Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam), thí nghiệm được tiến hành trên 15 con bò đực lai (Wagyu x Zebu) giai đoạn sinh trưởng, có trọng lượng ban đầu trung bình (198,9 kg ± 36,9), ở độ tuổi 11,9-18,3 tháng. Đồng thời, thí nghiệm được thực hiện trong mùa khô (tháng 4 và 5) và mùa mưa (tháng 8 và 9) của năm 2024 (mỗi đợt thu thập khí kéo dài 35 ngày/mùa). 15 con bò đực lai (Wagyu x Zebu) giai đoạn sinh trưởng.

Thí nghiệm được bố trí theo khối hoàn toàn ngẫu nhiên (RCBD) với 3 nghiệm thức cho ăn các khẩu phần ăn điển hình tương ứng với 3 miền, trong hai mùa (mùa khô và mùa mưa). Khẩu phần ăn được xây dựng dựa trên thông tin khảo sát thực địa trước đó về khẩu phần ăn điển hình cho các vùng khác nhau (Bắc-Trung-Nam) của Việt Nam.

Kết quả cho thấy, việc sử dụng các khẩu phần ăn điển hình khác nhau theo mùa đối với bò thịt có ảnh hưởng đến lượng thu nhận vật chất khô, năng suất sinh trưởng của vật nuôi và lượng phát thải metan đã giảm từ quá trình lên men dạ cỏ.

Theo đó, lượng phát thải metan tính theo lượng thu nhận vật chất khô dao động 27–35 g metan/kg DMI. Giá trị hệ số phát thải (EF), tính theo kg metan/con/năm, dao động khoảng 53–69 kg metan/con/năm đối với bò được nuôi bằng các khẩu phần trong mùa khô, và 57–71 kg metan/con/năm đối với bò được nuôi bằng các khẩu phần trong mùa mưa.

Bổ sung Biochar từ trấu giúp giảm phát thải khí metan

Còn theo PGS.TS. Đinh Văn Dũng – Trưởng khoa Chăn nuôi Thú y (Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Huế), các nhà khoa học của Đại học Nông Lâm, Đại học Huế cũng đã nghiên cứu thành công khi bổ sung mức Biochar được làm từ trấu trong khẩu phần cao rơm lúa để giảm phát thải khí metan. Theo đó, nghiên cứu này sử dụng dịch dạ cỏ từ "bò cỏ mổ lỗ dò cannula".

Bốn con bò thịt được phẫu thuật tạo lỗ dò ở dạ cỏ được cho ăn khẩu phần gồm thức ăn tinh (30%) và thức ăn thô (70%) trong 14 ngày trước khi thu dịch. Dịch dạ cỏ được thu thập trước khi cho ăn buổi sáng. Sau đó, dịch dạ cỏ được chuyển lập tức đến phòng thí nghiệm. Tại phòng thí nghiệm, dịch dạ cỏ của 4 con bò được trộn đều và đặt trong tủ ấm (39 ± 0,5 độ C). Sau đó, dịch dạ cỏ được lọc qua 4 lớp vải lọc để loại bỏ các hạt thức ăn và trộn với dung dịch đệm theo tỷ lệ 1:4.

Tất cả các giai đoạn xử lý mẫu đều được thực hiện trong điều kiện kỵ khí bằng cách sục khí CO2. Nguyên liệu nền dùng trong quá trình lên men in vitro bao gồm rơm (70%) và thức ăn tinh (30%). Biochar được bổ sung vào nguyên liệu nền với tỷ lệ 0, 1, 3, 5 và 7% tính theo trọng lượng khô. Các mẫu nguyên liệu được nghiền nhỏ đến kích thước 1mm bằng máy nghiền.

Theo PGS.TS. Đinh Văn Dũng, kết quả, sau 4, 24 và 48 giờ ủ, sản sinh khí metan trung bình giảm lần lượt 9,8%, 16,5%, 20,1% và 20,8% tương ứng với khẩu phần ăn có 1%, 3%, 5% và 7% Biochar so với khẩu phần ăn không có Biochar.

Theo PGS.TS. Lê Thị Thanh Huyền, Trưởng Bộ môn nghiên cứu Hệ thống và Môi trường chăn nuôi (Viện Chăn nuôi và Thú y), mô hình cũng đang cho thấy hiệu quả trong giảm phát thải khí metan, đó là đệm lót sinh học trong chuồng nuôi bò. Nhờ môi trường chuồng trại khô ráo, sạch sẽ, bò ít mắc bệnh chân móng, tăng trọng tốt hơn, giảm mùi hôi và lượng nước sử dụng để vệ sinh. Đệm lót sau sử dụng còn được bán làm phân bón, tạo thêm thu nhập cho người chăn nuôi.

Trong xử lý phân, nghiên cứu cho thấy ủ phân bò có trộn rơm hoặc kết hợp biochar giúp giảm mạnh vi khuẩn gây bệnh như E.coli, Coliform và đồng thời giảm phát thải khí mê-tan so với ủ phân đơn thuần.

Theo MINH NGỌC/ DÂN VIỆT