Bệnh hại, giống thoái hóa đẩy người trồng sen vào thế khó

Trên những cánh đồng sen của Đồng Tháp, không khí sản xuất đang trầm lắng hơn trước. Thay vì tất bật thu hoạch, nhiều nông dân nay đứng trước nỗi lo mất mùa do bệnh lan rộng và giống thoái hóa.

Theo ngành nông nghiệp tỉnh Đồng Tháp, diện tích trồng sen toàn tỉnh hiện duy trì từ 1.400 - 1.500ha tập trung ở các xã Tháp Mười, Thanh Bình, Tam Nông, Mỹ Quý... Dù vẫn giữ vai trò cây trồng chủ lực, song hiệu quả kinh tế từ sen đang có dấu hiệu giảm sút rõ rệt.

Tại xã Phương Thịnh, ông Nguyễn Ngọc Thanh có nhiều năm gắn bó với cây sen không giấu được nỗi lo khi nhắc đến những vụ gần đây bị thất mùa do bệnh hại.

Ông Thanh cho biết trước đây trồng sen chỉ lo đầu ra, còn giờ người trồng sen lại lo ngại từ đầu vụ xuống giống. Cây sen trồng xuống ruộng không được xanh tốt như trước mà yếu hẳn đi, kéo theo đó bệnh chạy dây, thối ngó xuất hiện nhiều trên ruộng sen. Có vụ trồng sen gia đình ông gần như mất trắng do bệnh, dù đã tốn rất nhiều tiền phân, thuốc mà vẫn không cứu được.

Theo ông Thanh, nguyên nhân lớn nhất đến từ tập quán giữ giống cũ qua nhiều năm. Nông dân quen lấy giống từ ruộng của mình cho tiện và đỡ chi phí. Nhưng làm riết khiến giống bị thoái hóa, bệnh tích tụ, càng trồng càng bị bệnh, dẫn đến thất mùa.

Thực tế cho thấy khi nguồn giống mang sẵn mầm bệnh, việc phun thuốc BVTV và bón phân tốt cỡ nào cũng chỉ là giải pháp tạm thời. Không chỉ chi phí tăng cao, việc lạm dụng hóa chất còn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng tới môi trường và chất lượng nông sản.

Theo các chuyên gia, bài toán lớn nhất của ngành hàng sen hiện nay không nằm ở thị trường mà ở chất lượng giống. Khi cây trồng suy yếu từ gốc, mọi nỗ lực canh tác đều khó đạt hiệu quả bền vững.

Ông Trịnh Phước Nguyên, Phó Viện trưởng Viện Biến đổi khí hậu - Trường Đại học An Giang cho biết, việc nhân giống truyền thống khiến mầm bệnh tích lũy qua nhiều thế hệ. Đây là nguyên nhân khiến cây sen ngày càng yếu và dễ nhiễm bệnh. Nếu không xử lý tận gốc, tình trạng này sẽ còn kéo dài.

Theo ông Nguyên, công nghệ nuôi cấy mô chính là giải pháp căn cơ. Hiện nay, Viện Biến đổi khí hậu đã chọn lọc những cây sen mẹ tốt nhất, sau đó xử lý trong môi trường vô trùng để nhân giống. Cây con tạo ra sẽ đồng nhất, sạch bệnh và có sức sinh trưởng vượt trội.

Không chỉ giúp kiểm soát dịch hại, công nghệ này còn mở ra khả năng chủ động nguồn giống quy mô lớn, đáp ứng yêu cầu sản xuất hàng hóa.

Nuôi cấy mô - “chìa khóa” tái thiết vùng sen bền vững

Nhằm từng bước tháo gỡ nút thắt về giống, năm 2026, Hội ngành hàng Sen Đồng Tháp phối hợp với các HTX trên địa bàn tỉnh triển khai mô hình trồng sen nuôi cấy mô với quy mô khoảng 5 - 6ha.

Ông Ngô Hùng Vũ, Phó Giám đốc HTX Nông nghiệp công nghệ cao Kim Phát (xã An Thạnh Thủy, tỉnh Đồng Tháp) cho biết, đơn vị đã có kinh nghiệm và thành công với nhiều cây trồng khác với giải pháp sản xuất giống nuôi cấy mô. Trước đây, dứa và chuối cũng từng gặp tình trạng bệnh nặng do giống thoái hóa. Khi chuyển sang giống nuôi cấy mô, năng suất tăng rõ rệt, chi phí giảm và chất lượng sản phẩm được cải thiện đáng kể.

Từ thực tế đó, ông Vũ tin rằng cây sen hoàn toàn có thể đi theo hướng tương tự. “Chúng tôi đang phối hợp triển khai mô hình trình diễn giống sen nuôi cấy mô để bà con tận mắt thấy hiệu quả. Khi thấy rõ lợi ích, nông dân sẽ mạnh dạn chuyển đổi. Các mô hình thí điểm sẽ được đặt tại những vùng bị ảnh hưởng nặng bởi bệnh hại, qua đó đánh giá khả năng thích nghi và hiệu quả kinh tế trước khi nhân rộng", ông Vũ cho hay.

Ông Ngô Chí Công, Chủ tịch Hội ngành hàng Sen Đồng Tháp cho rằng, việc đổi mới giống là điều kiện tiên quyết để tái cấu trúc ngành sen. "Chúng ta không thể phát triển bền vững nếu cứ phụ thuộc vào giống cũ và đối phó với bệnh hại. Giống sạch bệnh sẽ là nền tảng để xây dựng vùng nguyên liệu se và củ đạt chuẩn, phục vụ chế biến và xuất khẩu", ông Công nói.

Theo định hướng của tỉnh Đồng Tháp, sen không chỉ dừng lại ở sản phẩm thô như hạt, ngó, thân, hoa, lá… mà toàn bộ cây sen sẽ phát triển theo chuỗi giá trị, kết hợp chế biến sâu và du lịch sinh thái. Những mô hình như sen - dứa, sen - cá hay vùng sen gắn với mã số vùng trồng đang được nghiên cứu triển khai.

“Tuy còn nhiều khó khăn, đặc biệt là chi phí đầu tư ban đầu và thay đổi tập quán canh tác cây sen trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp, nhưng việc ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất giống sen sẽ là con đường tất yếu để đưa ngành hàng sen phát triển bền vững và xây dựng thiêu hiệu sen trên thị trường trong và ngoài nước”, ông Ngô Chí Công, Chủ tịch Hội ngành hàng Sen Đồng Tháp nói.

Theo Lê Hoàng Vũ/ NNVN