Tận dụng tán điều, mở sinh kế mới

Những ngày cuối năm, theo đoàn công tác của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam, chúng tôi về xã Đồng Tâm (tỉnh Đồng Nai) thăm mô hình trồng nấm linh chi đỏ dưới tán điều tại hộ bà Vưu Thị Mai (ấp Đồng Tiến 3). Vườn nấm đang bước vào giai đoạn chuẩn bị thu hoạch lứa đầu tiên.

Dưới tán điều xanh mát, những luống nấm được bố trí ngay ngắn, phủ kín mặt đất, tai nấm linh chi đỏ vươn đều, thân chắc khỏe, sắc đỏ tím đặc trưng nổi bật trên nền đất ẩm. Nhiều tai nấm đã đạt kích thước lớn, xòe rộng bằng bàn tay người lớn, tín hiệu cho thấy điều kiện sinh trưởng thuận lợi.

Bà Mai không giấu được niềm vui: “Lúc đầu tôi lo lắm vì đây là mô hình mới, nhưng được cán bộ kỹ thuật hướng dẫn bài bản từ khâu làm rãnh thoát nước, dựng mái che đến hệ thống tưới nên gia đình yên tâm làm theo. Khoảng ba tuần sau khi xuống phôi, thấy nấm bắt đầu nhú tai, cả nhà mừng lắm”.

Trước đây, vườn điều của gia đình bà Mai chủ yếu cho thu nhập từ hạt, hiệu quả chưa cao. Việc tận dụng không gian dưới tán điều để trồng nấm linh chi đã mở ra hướng đi mới, không phải phá bỏ cây trồng chính nhưng tạo thêm nguồn thu ngay trên cùng diện tích đất.

Theo bà Mai, khó khăn lớn nhất là khâu điều tiết nước và ánh sáng, nhất là khi thời tiết thất thường. Người trồng phải thường xuyên theo dõi để điều chỉnh màn che, lượng nước tưới sao cho phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng của nấm. Theo quy trình kỹ thuật, thời gian nuôi trồng nấm linh chi khoảng 3 tháng. Lứa nấm đầu tiên tại vườn bà Mai dự kiến cho thu hoạch đợt đầu đúng thời điểm chuyển giao giữa năm cũ sang năm mới. Dù giá bán cụ thể chưa được xác định nhưng giá trị dinh dưỡng và dược tính cao của nấm linh chi đang mang lại nhiều kỳ vọng cho người trồng.

Là hộ tiên phong triển khai mô hình tại địa phương, bà Mai mong muốn tiếp tục nhận được sự hỗ trợ của các cơ quan chuyên môn, đặc biệt trong việc kết nối tiêu thụ sản phẩm. “Qua thực tế theo dõi, tôi tin mô hình này có thể nhân rộng và mang lại hiệu quả bền vững nếu đầu ra được đảm bảo”, bà Mai chia sẻ.

Hiệu quả kinh tế kép

Mô hình trồng nấm linh chi đỏ dưới tán điều được triển khai với mục tiêu nâng cao thu nhập trên cùng một đơn vị diện tích, đồng thời khuyến khích người dân giữ và chăm sóc điều - yếu tố quan trọng cho phát triển sinh kế lâu dài.

Theo các nhà khoa học, nấm linh chi có thể cho thu hoạch từ 2 - 3 đợt/năm. Nếu được tổ chức sản xuất và tiêu thụ theo chuỗi giá trị, mô hình này có thể tạo nguồn thu ổn định, giảm phụ thuộc vào giá hạt điều thuần túy.

TS Trần Công Khanh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây điều (Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam) nhấn mạnh: “Nấm linh chi đỏ là dược liệu quý, có giá trị kinh tế cao, trong khi hiệu quả sản xuất cây điều trên một đơn vị diện tích còn hạn chế. Đưa nấm linh chi vào trồng dưới tán điều là hướng đi mới, tạo hiệu quả kinh tế kép nhằm giá tăng giá trị cây điều - cây trồng chủ lực của nhiều địa phương”.

Hiện mô hình đang được triển khai thử nghiệm trên diện tích 0,5ha tại vườn điều của gia đình bà Mai. Kết quả ban đầu cho thấy điều kiện sinh trưởng rất phù hợp. Sau vụ thu hoạch đầu tiên, Trung tâm sẽ tổng hợp số liệu về năng suất, giá bán để đánh giá hiệu quả kinh tế cụ thể.

Theo ông Khanh, hiện một số doanh nghiệp có nhu cầu đặt hàng thu mua nấm linh chi với số lượng lớn. Trong thời gian tới, mô hình dự kiến được nhân rộng tại Đồng Nai và các vùng trồng điều lớn như Lâm Đồng, Gia Lai, Kon Tum… với sự hỗ trợ kỹ thuật trọn gói từ cơ quan chuyên môn.

Trong bối cảnh hiệu quả kinh tế cây điều có xu hướng giảm, mô hình trồng nấm linh chi dưới tán điều được xem là giải pháp bổ sung hiệu quả, giúp tăng giá trị trên cùng diện tích canh tác. Ước tính ban đầu cho thấy mô hình có thể nâng hiệu quả kinh tế từ 1 đến 1,5 lần so với sản xuất điều truyền thống.

Triển vọng nhân rộng

Ông Trần Thế Lâm (Bộ môn Bảo vệ thực vật - Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam) cho biết, nấm linh chi từng được trồng dưới tán rừng keo, tràm ở một số địa phương. Tuy nhiên đây là mô hình trồng nấm linh chi dưới tán điều lần đầu tiên được triển khai.

Theo ông Lâm, điều kiện sinh thái dưới tán điều, từ ánh sáng, độ che phủ đến ẩm độ rất phù hợp cho nấm linh chi phát triển, tương đồng với môi trường bán tự nhiên của nấm mọc trên cây lim xanh. “Qua theo dõi thực tế, đến nay chưa ghi nhận sâu bệnh hay hiện tượng bất thường nào trong mô hình. Đây là vụ đầu tiên nhưng có thể xem là một vụ sản xuất thành công và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng dược liệu là rất cao”, ông Lâm đánh giá.

Lợi thế lớn của mô hình là quỹ đất rộng, các vùng trồng điều lớn như Đồng Nai, Bình Phước hoàn toàn có thể tận dụng không gian dưới tán điều để mở rộng diện tích trồng nấm linh chi, qua đó gia tăng giá trị kinh tế cho cây điều.

Theo ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Chuyển giao Tiến bộ Kỹ thuật nông nghiệp (Viện KHKT Nông nghiệp miền Nam), yếu tố then chốt của mô hình là sự đồng bộ giữa canh tác điều và trồng nấm. Do nấm linh chi không chịu được thuốc BVTV hóa học nên toàn bộ quy trình phải được quản lý theo hướng tự nhiên, chỉ sử dụng chế phẩm sinh học khi cần thiết.

Trung tâm đã tổ chức tập huấn, chuyển giao kỹ thuật và phối hợp chặt chẽ với Hội Nông dân, chính quyền địa phương trong suốt quá trình triển khai. “Mỗi phôi nấm có thể cho thu hoạch từ hai đến ba đợt. Sau mỗi đợt cần vệ sinh, cắt tỉa và chăm sóc đúng kỹ thuật để nấm tái sinh. Thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục phối hợp với hệ thống khuyến nông để nhân rộng mô hình, góp phần phát triển bền vững ngành điều Việt Nam”, ông Chinh cho biết.

Ông Nguyễn Quang Thiên, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Đồng Tâm cho rằng so với các mô hình trồng nấm trong nhà kính, trồng nấm dưới tán điều là hướng đi mới, phù hợp với điều kiện địa phương. Thực tế cho thấy tai nấm phát triển tốt, kích thước đẹp, sinh trưởng khỏe. Đây là mô hình đầu tiên được triển khai tại xã và bước đầu mang lại kết quả rất tích cực, tạo thêm sinh kế bền vững cho người dân. Địa phương sẽ tiếp tục quan tâm và định hướng nhân rộng mô hình.

Dù mới ở giai đoạn đầu, chưa thể đánh giá toàn diện hiệu quả kinh tế từ mô hình, nhưng người dân địa phương đang rất kỳ vọng. Để mô hình phát triển bền vững, yếu tố then chốt vẫn là liên kết tiêu thụ sản phẩm. Địa phương sẽ chủ động kết nối với các doanh nghiệp, đơn vị chế biến và xuất khẩu nhằm tìm đầu ra ổn định cho nông dân.

Theo các chuyên gia, Việt Nam hiện có khoảng 300.000ha điều, dư địa rất lớn để nhân rộng mô hình. Nấm linh chi cần độ che bóng 60 - 70%, hoàn toàn phù hợp với vườn điều thời kỳ kinh doanh nếu được tỉa cành, tạo tán đúng kỹ thuật, đặc biệt trồng trong điều kiện hữu cơ, không sử dụng thuốc BVTV hóa học.

Theo Minh Sáng/ NNVN