Những người "giữ lửa" vùng khoai

Về xã Mỹ Thuận (Vĩnh Long) những ngày tháng 4, cái nắng hanh nồng đặc trưng của vùng ĐBSCL như thiêu đốt những cánh đồng khoai lang tím đang độ vào mùa. Trong khi nhiều hộ nông dân xung quanh đã bắt đầu nản lòng, quyết định dỡ liếp khoai để thay bằng những gốc mít, sầu riêng đang lên ngôi thì lão nông Võ Quang Long ở ấp Thành Lộc vẫn quần quật trên 6ha khoai của mình.

Ánh mắt ông Long đượm buồn khi nhắc về con số 600 triệu đồng thua lỗ năm ngoái. Ông Long khà một hơi nước trà, giọng trầm xuống: “Làm nông giờ như đánh bạc với trời, với giá. Tiền dầu, tiền phân, thuốc..., cái gì cũng nhảy dựng lên. Trước máy xới lấy 500 ngàn, giờ 650 ngàn. Bao phân hồi trước triệu bạc, giờ triệu hai. Nếu giá khoai không trên đầu mười (10.000 đồng/kg) thì coi như làm không công, năng suất thấp thì cầm chắc lỗ”.

Thế nhưng năm nay ông lại tăng diện tích từ 3ha lên 6ha, bao gồm cả đất nhà và đất thuê. Hỏi ông sao liều thế giữa lúc diện tích khoai của vùng đang sụt giảm mạnh, ông nói: “Cái nghề này nó ngấm vào máu rồi. Nếu ai cũng bỏ thì mất giống, mất luôn cái danh cây chủ lực của vùng đất này”.

Ông Long thổ lộ, cái khó của người trồng khoai bây giờ không chỉ là giá cả bấp bênh phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc mà còn là cuộc chiến với bệnh vi khuẩn gây chết dây. Các loại sâu đục củ còn có thuốc xử lý được chứ bệnh vi khuẩn mà gặp thời tiết mưa nắng thất thường là dễ bùng phát, tốn kém tiền của mà chưa chắc đã cứu được.

Đầu tư cả tỷ bạc vào ruộng khoai, mỗi bước chân trên liếp là một bước lo toan nhưng ông vẫn không bỏ cuộc và tin rằng khi diện tích giảm xuống, cung ít đi thì giá trị nội địa và xuất khẩu sẽ có cơ hội phục hồi nếu người dân biết tổ chức sản xuất hợp lý, tránh trồng ồ ạt cùng lúc, bị dội hàng.

Nếu ông Long là người giữ lửa trên đồng thì bà Nguyễn Thị Mai, Giám đốc Công ty Đông Phát Food là người nối nhịp cầu đưa vị ngọt khoai lang vượt đại dương. Câu chuyện của bà Mai bắt đầu từ những ngày dịch bệnh Covid-19 bùng phát. Khi đó, bà chứng kiến cảnh khoai lang tại ruộng chỉ còn vài trăm đồng một ký, nông dân bán không ai mua, bỏ ngoài ruộng trong khi ngoài miền Bắc vẫn thiếu hàng do đứt gãy chuỗi cung ứng.

Thực tế phũ phàng ấy đã thôi thúc bà mua lại một nhà máy chế biến khoai lang đang đứng trước nguy cơ phá sản tại Vĩnh Long chỉ trong vòng đúng 2 tiếng đồng hồ.

“Tôi tin rằng nếu làm tốt khâu chế biến, củ khoai sẽ không còn phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường tươi đầy rủi ro. Chế biến sâu sẽ giúp gia tăng giá trị và tạo đầu ra ổn định cho bà con”, bà Mai nhớ lại.

Đến năm 2024, sản phẩm khoai lang tím sấy của Công ty Đông Phát Food đã đạt chứng nhận OCOP 5 sao. Với dây chuyền chiên chân không ba cấp và hệ thống ozon khử khuẩn hiện đại, mỗi năm Công ty thu mua khoảng 1.000 tấn khoai lang, chủ yếu từ vùng nguyên liệu Vĩnh Long. Đặc biệt, với sản phẩm khoai lang tím, Công ty sử dụng 100% nguyên liệu tại địa phương vì hàm lượng tinh bột cao, vị ngọt tự nhiên và cấu trúc bột vượt trội so với các vùng khác.

Hiện nay, khoảng 80 - 85% sản lượng khoai lang sấy của Công ty được xuất khẩu sang Hàn Quốc, Nhật Bản, Brazil và các nước Trung Đông. Nhờ chế biến sâu, biên lợi nhuận đạt 25 - 30%, cao hơn đáng kể so với bán tươi. Tuy nhiên, điều doanh nghiệp này mong mỏi nhất vẫn là sự ổn định của nguồn nguyên liệu.

“Chúng tôi cần giá khoai ổn định để hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp và nông dân. Khi đưa vào chế biến, giá trị củ khoai được nâng lên rõ rệt. Song song đó, Công ty đã đầu tư 4 tỷ đồng nâng cấp hệ thống xử lý nước thải, hướng đến sản xuất bền vững”, bà Nguyễn Thị Mai chia sẻ.

Mô hình "ruộng sạch, khoai ngon"

Sau sắp xếp đơn vị hành chính và giải thể cấp huyện, xã Mỹ Thuận với 900ha khoai lang trở thành vùng trọng điểm, gánh vác trọng trách duy trì thương hiệu khoai lang tím Vĩnh Long. Chính quyền địa phương đang triển khai mô hình "ruộng sạch, khoai ngon".

Ông Châu Minh Tuấn, Phó Chủ tịch UBND xã cho biết dù việc ký hợp đồng thu gom rác thải sau giải thể huyện đang gặp khó khăn do thiếu đầu mối nhưng xã Mỹ Thuận không bỏ mặc. Lực lượng nòng cốt từ Đoàn Thanh niên phối hợp với các đơn vị chuyên môn định kỳ thu gom rác từ các bể chứa vận chuyển về bãi tập kết để xử lý.

Xã còn linh hoạt sử dụng các nhóm Zalo từ tổ nhân dân tự quản đến các đoàn thể để tuyên truyền thông tin nhanh nhất đến người dân. Địa phương đã tận dụng mọi nguồn lực để xây dựng đồng bộ 93 bể xi măng và 80 thùng nhựa chuyên dụng dọc các tuyến đường nội đồng để người dân tập kết bao gói thuốc BVTV.

“Thương lái hay doanh nghiệp nước ngoài, nhất là những thị trường khó tính như Nhật Bản hay Châu Âu họ tinh lắm. Họ không chỉ nhìn củ khoai trong rổ mà nhìn vào cách mình đối xử với cánh đồng. Một cánh đồng ngổn ngang rác thải nhựa, vỏ chai thuốc là minh chứng của việc sản xuất thiếu trách nhiệm. Mục tiêu của Mỹ Thuận là xây dựng mô hình 'ruộng sạch, khoai ngon'. Đây không còn là khẩu hiệu suông mà là chiến lược sinh tồn”, ông Tuấn khẳng định.

Theo bà Hồ Thị Hoàng Yến, Phó Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Long, khoai lang Bình Tân đã đến lúc phải dứt khoát rũ bỏ tư duy sản xuất cũ, chuyển từ chạy theo sản lượng sang chú trọng chất lượng và giá trị gia tăng. Trong bối cảnh thị trường ngày càng khắt khe, việc kiểm soát chặt chẽ toàn bộ quy trình từ đồng ruộng đến bàn ăn, từ chuẩn hóa canh tác, đóng gói, xây dựng mã số vùng trồng đến truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc, là “tấm vé thông hành” để nông sản địa phương thâm nhập sâu vào hệ thống phân phối hiện đại trong và ngoài nước.

Tỉnh Vĩnh Long đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trọng tâm là kết nối trực tiếp cung - cầu, chủ động mời gọi các hệ thống siêu thị lớn về tận vùng nguyên liệu, qua đó cắt giảm khâu trung gian, nâng cao lợi ích cho nông dân.

Song song đó, địa phương tổ chức lại sản xuất theo hướng bài bản, giao các cấp ủy, chính quyền cơ sở và tổ chức nông dân đóng vai trò “nhạc trưởng”, hạn chế tình trạng sản xuất tự phát dẫn đến cung vượt cầu, rớt giá. Đáng chú ý, tỉnh cũng tập trung thu hút doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, hình thành lực lượng dẫn dắt chuỗi giá trị, tạo động lực nâng tầm ngành hàng.

“Về dài hạn, chúng tôi không chỉ dừng lại ở việc nâng cao giá trị củ khoai lang tím mà còn hướng tới xây dựng một hệ sinh thái phát triển bền vững. Trong đó, sản xuất phải gắn với bảo vệ môi trường, thích ứng biến đổi khí hậu, đồng thời phát triển thương hiệu và mở rộng sang du lịch nông nghiệp. Khi ấy, những cánh đồng khoai không chỉ là vùng nguyên liệu mà còn có thể trở thành điểm đến trải nghiệm, góp phần gia tăng cả giá trị kinh tế và văn hóa cho địa phương”, bà Hồ Thị Hoàng Yến nhấn mạnh.

Theo Hồ Thảo/ NNVN