Gần 20 năm trồng rau sạch, xây dựng cộng đồng xanh

Sáng nay (10/5), trong khuôn khổ Khóa tập huấn Lãnh đạo Nông nghiệp Sinh thái và Hữu cơ (AOLC), Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam, IFOAM Organics International và Naturland đã phối hợp tổ chức tham quan thực địa mô hình sản xuất nông nghiệp hữu cơ Liên nhóm hữu cơ Thanh Xuân (xã Nội Bài, TP Hà Nội).

Liên nhóm hữu cơ Thanh Xuân là một trong những mô hình sản xuất rau hữu cơ theo tiêu chuẩn PGS đầu tiên tại Việt Nam. Qua gần 20 năm phát triển, liên nhóm hiện có quy mô 9 nhóm, 3 trang trại, 3 HTX với tổng số khoảng 50 thành viên, sản xuất trên tổng diện tích 7ha.

Đến tham quan mô hình sản xuất rau hữu cơ của nhóm Thành Công – một trong 3 nhóm thuộc Liên nhóm hữu cơ Thanh Xuân, chúng tôi ngay lập tức bị thu hút bởi những luống rau cao thấp đan xen và những gam màu sặc sỡ của đủ các loại hoa, cây cỏ được trồng dọc lối vào khu vườn.

Khác với những vườn cây, vườn rau độc canh quy mô lớn, mô hình sản xuất rau hữu cơ của nhóm Thành Công mang lại cảm giác thân thuộc như những khu vườn sau nhà, với đủ các loại cây trồng: mướp, bầu, bí, rau muống, rau cải, xà lách, cà chua, hành lá, rau gia vị...

Theo lời kể của các thành viên trong liên minh, hàng năm, tại những khu vườn này, người dân trồng tới hơn 60 loại cây củ, tùy theo mùa vụ, nhu cầu thị trường. Xen kẽ giữa các luống rau xanh mướt là những rãnh nước vẫn phủ rêu xanh, lâu lâu lại thấy đàn chuồn chuồn lướt trên mặt nước, vài con ốc đồng núc ních thảnh thơi ăn cỏ.

Chỉ cho chúng tôi những sào cây đã xanh sắc rêu, anh Đỗ Đức Thuận, Trưởng Ban Điều hành Liên nhóm hữu cơ Thanh Xuân bảo: Những sào cây tại đây đều đã được dựng từ gần 20 năm trước, từ thời điểm Liên nhóm hữu cơ Thanh Xuân bắt đầu xây dựng mô hình nông nghiệp hữu cơ. Đây là những thửa đất đầu tiên tại Hà Nội tiến hành chuyển đổi sang quy trình sản xuất rau theo tiêu chuẩn PGS.

Theo anh Đỗ Đức Thuận, Trưởng ban Điều hành Liên nhóm hữu cơ Thanh Xuân, để có được kết quả như hôm nay, Liên nhóm đã đi qua hành trình hơn nhiều thập kỷ chuyển đổi, xây dựng, bắt đầu từ nhận thức của người nông dân.

Những nền móng đầu tiên của mô hình đã được xây dựng từ những năm 1990, khi xã Thanh Xuân đẩy mạnh đào tạo đội ngũ giảng viên nòng cốt trong lĩnh vực nông nghiệp. Đến năm 2008, cùng với việc triển khai dự án sản xuất nông nghiệp hữu cơ của Đan Mạch, do Hội Nông dân Việt Nam triển khai thực hiện, các chương trình đào tạo về rau an toàn, nông nghiệp sạch tiếp tục được mở rộng và lan tỏa mạnh mẽ trên địa bàn xã.

Giai đoạn 2008 – 2015, hàng chục khóa đào tạo chuyên sâu đã được tổ chức, thu hút hơn 1.000 lượt nông dân tham gia học tập, đã thay đổi đáng kể tư duy sản xuất của người nông dân.

Lần đầu tiên người nông dân dân biết đến những quy trình kỹ thuật như tạo vùng đệm cách ly, hàng rào sinh học, không sử dụng phân bón hóa học, không sử dụng các loại thuốc hóa học, kích thích tăng trưởng, không sử dụng giống biến đổi gen… Từ đây, Liên nhóm hữu cơ Thanh Xuân ra đời, ban đầu có sự tham gia của 25 nhóm thành viên.

“Thời kỳ mới thành lập, liên nhóm có quy mô rất lớn với khoảng 25 nhóm sản xuất. Khi ấy, Liên nhóm hữu cơ Thanh Xuân được ví như "lá cờ đầu", là mô hình tiêu biểu về hữu cơ của Hà Nội và cả nước. Bà con trong liên nhóm không phải lo đầu ra, chúng tôi sản xuất đến đâu tiêu thụ hết đến đó”, anh Thuận cho hay.

Tuy nhiên, quy mô lớn cũng đặt ra yêu cầu khắt khe hơn về quản lý và kiểm soát chất lượng sản phẩm. Xác định sản xuất nông nghiệp hữu cơ là hành trình dài hơi, đòi hỏi tính kỷ luật, bền bỉ, thay vì tiếp tục mở rộng quy mô, Liên nhóm tập trung hoàn thiện quy trình quản lý, thiết lập mô hình vận hành bài bản, chuyên nghiệp.

Hiện nay, liên nhóm đang được điều hành theo mô hình Trưởng/phó liên nhóm và 3 bộ phận chuyên trách gồm marketing, kỹ thuật sản xuất và quản lý-giám sát-cấp chứng nhận.

Đặc biệt, Liên nhóm áp dụng cơ chế giám sát theo Hệ thống đảm bảo cùng tham gia (PGS), với hoạt động thanh tra chéo giữa các nhóm sản xuất ít nhất 2 lần mỗi năm. Chứng nhận hữu cơ chỉ có thời hạn 6 tháng, buộc các thành viên phải duy trì nghiêm ngặt tiêu chuẩn canh tác nếu muốn tiếp tục đưa sản phẩm ra thị trường.

“Đó cũng là lý do từ 25 nhóm sản xuất ban đầu, đến nay Liên nhóm chỉ còn 9 nhóm, 3 trang trại và 3 hợp tác xã; số lượng thành viên tham gia cũng giảm còn khoảng một nửa.

Sự thu gọn này là quá trình sàng lọc tự nhiên của mô hình hữu cơ. Chỉ những người thực sự tâm huyết, đủ kiên trì và tuân thủ kỷ luật sản xuất mới có thể gắn bó lâu dài. Chính điều đó đã giúp thương hiệu rau hữu cơ Thanh Xuân được duy trì và phát triển bền vững suốt hàng chục năm qua” - bà Nguyễn Thị Tuyên – giám sát viên Liên nhóm hữu cơ Thanh Xuân chia sẻ.

Phát triển bền vững mô hình nông nghiệp hữu cơ

Mô hình sản xuất rau theo quy trình nông nghiệp an toàn, đạt chuẩn PGS của Liên nhóm hữu cơ Thanh Xuân có thể cung ứng khoảng 200 tấn rau củ mỗi năm, vào thời điểm cao nhất có thể đạt khoảng 300 - 350 tấn/năm. Phần lớn nông sản của Liên nhóm đang được tiêu thụ tại các hệ thống siêu thị và các chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch như Bác Tôm, Sói Biển, Tâm Đạt...

Rau sạch bán được giá nên thu nhập của các thành viên cũng được cải thiện rõ rệt, bình quân đạt 7–8 triệu đồng/người/tháng; cá biệt có hộ đạt 18–20 triệu đồng/tháng. Các hộ dân có nguồn thu thường xuyên, không phải chờ đợi theo mùa vụ như trồng lúa.

Mô hình sản xuất nông nghiệp hữu cơ không chỉ tạo sinh kế ổn định mà còn thay đổi cuộc sống của nhiều gia đình nông dân. Trước đây, nhiều lao động nam phải rời quê đi làm thuê xa nhà để mưu sinh. Nhưng khi những vườn rau hữu cơ mang lại nguồn thu nhập ổn định, nhiều dần quay trở về quê hương, cùng vợ con chăm sóc sản xuất, vận chuyển và tiêu thụ sản phẩm.

Bên cạnh những kết quả đạt được, Liên nhóm hữu cơ Thanh Xuân cũng đang đối mặt với nhiều thách thức, trong đó rõ nét nhất là tình trạng già hóa lao động. Hiện độ tuổi bình quân của những người trực tiếp sản xuất tại các nhóm dao động từ 55–60 tuổi, thậm chí nhiều thành viên đã ngoài 70 tuổi nhưng vẫn gắn bó với đồng ruộng.

Quy trình canh tác hữu cơ của Liên nhóm đòi hỏi nhiều lao động thủ công, cường độ chăm sóc thường xuyên, nhưng mức thu nhập bình quân khoảng 7–8 triệu đồng/tháng vẫn chưa đủ sức hấp dẫn để thu hút và giữ chân lao động trẻ.

Mặt khác, dù là đơn vị tiên phong nhưng hiện nay, Liên nhóm đang phải đối mặt với áp lực cạnh tranh gay gắt từ thị trường khi có ngày càng nhiều công ty, trạng trại mới sản xuất hữu cơ với quy mô lớn hơn, chiến lược marketing và quảng bá hình ảnh chuyên nghiệp hơn. Ngoài ra, biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng cũng đang tạo thêm nhiều khó khăn cho sản xuất hữu cơ.

"Chúng tôi rất mong sẽ nhận được thêm sự quan tâm của chính quyền và các tổ chức để tìm ra giải pháp phát triển bền vững mô hình nông nghiệp hữu cơ tại địa phương, đảm bảo nguồn thu nhập cho các thành viên của Liên nhóm", anh Đỗ Đức Thuận, Trưởng Ban Điều hành Liên nhóm hữu cơ Thanh Xuân cho hay.

Đánh giá cao những nỗ lực của Liên nhóm hữu cơ Thanh Xuân, bà Patricia Flores, Quản lý cấp cao về phát triển năng lực của Học viện IFOAM - Organics International, nhấn mạnh, chính quyền địa phương giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong thúc đẩy phát triển nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp hữu cơ.

Theo bà Patricia Flores, để phát triển nông nghiệp hữu cơ theo hướng bền vững, thời gian tới địa phương cần tăng cường kết nối các bên liên quan thông qua các diễn đàn đối thoại, trao đổi đa bên giữa tổ nhóm nông dân, HTX, nhóm PGS với doanh nghiệp, cơ quan quản lý và các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp. Qua đó, các bên có thể cùng tìm tiếng nói chung, tháo gỡ khó khăn và xây dựng giải pháp đồng bộ cho phát triển nông nghiệp hữu cơ lâu dài.

Đại diện chính quyền địa phương, ông Nguyễn Ngọc Tân, Phó Chủ tịch UBND xã Nội Bài khẳng định, phát triển nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp sinh thái là chủ trương của Thành phố Hà Nội nói chung và xã Nội Bài nói riêng.

Hiện nay lĩnh vực nông nghiệp đang chiếm khoảng 25% GDP toàn xã. Trong giai đoạn tới, dù cơ cấu kinh tế địa phương có sự chuyển dịch theo hướng gia tăng tỷ trọng ngành dịch vụ, công nghiệp, xã Nội Bài vẫn xác định định hướng trọng tâm là nâng cao giá trị sản xuất trên từng đơn vị diện tích thông qua nông nghiệp hữu cơ và sinh thái.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Nội Bài, hiện chính quyền xã đã rà soát và định hướng quy hoạch vùng sản xuất tập trung quy mô 200 ha, trong đó mục tiêu dành riêng 65 ha cho sản xuất rau hữu cơ để tạo điều kiện quản lý và đầu tư bài bản hơn.

“Thực hiện các chủ trương, chính sách phát triển nông nghiệp hữu cơ của Thành ủy, UBND TP Hà Nội, trong thời gian tới, xã sẽ triển khai nhiều giải pháp phát triển bền vững nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp sinh thái, trong đó tích cực đẩy mạnh công tác đào tạo, nâng cao nhận thức cho người dân. Xã cũng sẽ nghiên cứu xây dựng các diễn đàn kết nối giữa nhà quản lý, nhà khoa học, nhà nông và doanh nghiệp để cùng trao đổi, xây dựng kế hoạch phát triển nông nghiệp bền vững trong giai đoạn mới”, ông Nguyễn Ngọc Tân cho hay.

Theo KIỀU TÂM/ DÂN VIỆT