Ngày 18/5, trong khuôn khổ Hội nghị Ban Chỉ đạo triển khai Đề án “Sản xuất trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến 2050” của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các chuyên gia đã trao đổi về định hướng giảm phát thải cho bốn ngành hàng chủ lực gồm lúa gạo, cà phê, sầu riêng và ngô.

Riêng đối với ngành hàng lúa gạo, quy trình MRV cơ bản đã được hình thành và sẽ tiếp tục chỉnh sửa, hoàn thiện trên cơ sở các ý kiến góp ý tại hội nghị trước khi ban hành. Các đại biểu đề nghị các đơn vị địa phương nhanh chóng đưa nội dung này vào các chương trình đào tạo, tập huấn để sớm áp dụng vào thực tiễn sản xuất.

Đối với cây trồng cạn (sầu riêng, cà phê, ngô...), Việt Nam chưa có bộ quy chuẩn MRV riêng. Vì vậy nhiều ý kiến bày tỏ mong muốn các tổ chức quốc tế tiếp tục hỗ trợ về nguồn lực, kỹ thuật và dữ liệu để sớm xây dựng các bản dự thảo MRV cho những ngành hàng chủ lực của Việt Nam trong thời gian tới.

Đề xuất xây dựng vùng sản xuất cà phê gắn với "dấu chân carbon"

Phiên thảo luận của Tiểu ban Cà phê ghi nhận nhiều đề xuất xây dựng mô hình canh tác cà phê hữu cơ, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Theo TS Bùi Thị Phương Loan, Trưởng Bộ môn Mô hình hóa và Cơ sở dữ liệu - Viện Môi trường Nông nghiệp, phát thải trong sản xuất cà phê hiện nay chủ yếu đến từ khâu sử dụng phân bón (chiếm khoảng 70%). Vì vậy, giải pháp quan trọng nhất là điều chỉnh phương thức bón phân theo hướng giảm phân vô cơ, tăng phân hữu cơ và sử dụng đúng kỹ thuật. Việc tái sử dụng phụ phẩm cà phê để sản xuất phân bón hữu cơ cũng được đánh giá là hướng đi hiệu quả, vừa giảm chi phí đầu vào, vừa hạn chế phát thải.

Bên cạnh đó, có ý kiến cho rằng nên tận dụng phụ phẩm rải trực tiếp giữa vườn kết hợp phun chế phẩm vi sinh Trichoderma nhằm thúc đẩy phân hủy hữu cơ, cải tạo đất. Ứng dụng than sinh học để tăng tích lũy carbon trong đất, kết hợp các biện pháp sinh học, vi sinh và mô hình nông - lâm kết hợp cũng là các giải pháp góp phần nâng cao tính bền vững cho ngành cà phê.

TS Loan cho biết, trước mắt sẽ tham khảo quy trình MRV do Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam xây dựng và triển khai. Quy trình này đã được áp dụng liên tục tại các hợp tác xã trong 5 năm trên quy mô khoảng 1.000ha cà phê Robusta và bước đầu nhận được sự đồng thuận của người dân cũng như một số đối tác quốc tế.

Trong khi đó, Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu 2-9 Đắk Lắk (Simexco DakLak) cũng đã xây dựng bộ quy trình kỹ thuật canh tác cà phê và chuyển giao cho các đơn vị liên kết. Vì vậy, cần sớm hình thành các vùng sản xuất cà phê gắn với “dấu chân carbon”, có quy mô tối thiểu trên 10ha để thuận lợi cho việc quản lý, truy xuất nguồn gốc và tham gia thị trường tín chỉ carbon trong tương lai.

“Thay vì hỗ trợ trực tiếp bằng tiền, nguồn lực hỗ trợ nên được chuyển thành phân hữu cơ hoặc vật tư đầu vào để cấp cho nông dân, giúp bảo đảm hiệu quả sử dụng và khuyến khích thay đổi tập quán canh tác. Khi đó, doanh nghiệp sẽ đóng vai trò kết nối giữa người trồng cà phê với thị trường tín chỉ carbon, xây dựng mô hình điểm và mở rộng thị trường tiêu thụ cho sản phẩm cà phê giảm phát thải.

Về phía địa phương, các cơ quan quản lý sẽ chủ trì xây dựng mô hình, ban hành chính sách hỗ trợ, thúc đẩy chứng nhận bền vững, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các yêu cầu EUDR (quy định của EU về các sản phẩm không gây mất rừng). Các viện, trường đảm nhận vai trò chuyển giao kỹ thuật, các tổ chức quốc tế hỗ trợ chia sẻ kinh nghiệm và kết nối nguồn lực”, TS Loan phát biểu.

Trên cơ sở đó, các đại biểu đề xuất xây dựng mô hình thí điểm cà phê giảm phát thải, cà phê carbon thấp theo tiêu chuẩn quốc tế với quy mô khoảng 20ha. Nhà nước hỗ trợ khoảng 50% kinh phí đầu vào và xây dựng hệ thống MRV cũng như có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp thu mua sản phẩm, tạo động lực cho nông dân chuyển đổi. Các địa phương được đề nghị huy động cả hệ thống chính trị tham gia và ưu tiên đào tạo cán bộ cấp tỉnh trước khi triển khai xuống cơ sở.

Tiềm năng sầu riêng hữu cơ phát thải thấp

Đối với sản xuất sầu riêng, theo các chuyên gia, để giảm phát thải khí nhà kính cần có cách tiếp cận tổng hợp, kết hợp giữa tối ưu lượng đạm sử dụng, ứng dụng phân bón bọc các chất ức chế để giảm N2O, sử dụng chế phẩm vi sinh vật và quản lý nước hợp lý. Các ý kiến nhấn mạnh vai trò của quản lý phân bón, đặc biệt là quản lý đạm hiệu quả thông qua hình thức bón phân kết hợp với hệ thống tưới.

.Đại diện Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam (VGA) khẳng định việc tích hợp canh tác thông minh sẽ nâng cấp ngành hàng sầu riêng lên tiêu chuẩn “hữu cơ phát thải thấp”. Hiệp hội sẵn sàng cung cấp các giải pháp canh tác và ứng dụng số vào quản lý trồng trọt.

Nhiều ý kiến cho rằng cần chuyển mạnh sang tư duy giảm phát thải tại nguồn, tăng cường áp dụng các giải pháp tuần hoàn, sinh học, nâng cao khả năng hấp thu carbon và tận dụng tối đa phụ phẩm trong hệ sinh thái sản xuất.

Trong khi đó, cơ giới hóa được coi là mắt xích quan trọng trong bài toán giảm phát thải của ngành hàng sầu riêng, không chỉ giúp giảm chi phí lao động mà còn góp phần hạn chế tổn thất sau thu hoạch. Theo đại diện Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch, khoảng 70% khối lượng quả sầu riêng là phần vỏ, nếu không được tận dụng hiệu quả sẽ trở thành nguồn phát thải đáng kể.

Biochar (than sinh học) từ vỏ quả sầu riêng cũng là giải pháp tiềm năng bởi có thể bón lại cho đất, góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong ngành hàng.

Ngay cả nguồn gốc vật tư đầu vào cũng bắt đầu được thị trường quốc tế quan tâm. Chẳng hạn, cùng là phân ure nhưng quy trình sản xuất sử dụng năng lượng than sẽ có mức phát thải cao hơn so với sản xuất bằng năng lượng sạch hoặc năng lượng hạt nhân. Ngoài ra, những giống cây trồng có năng suất cao, khả năng chịu hạn tốt hay thích ứng với điều kiện bất lợi sẽ hỗ trợ cho mục tiêu giảm phát thải ngay từ gốc.

Bàn về mô hình canh tác theo hướng cảnh quan, trồng xen đa dạng cây trồng để vừa giảm phát thải, các chuyên gia khẳng định cách tiếp cận này sẽ giúp nông dân đa dạng hóa nguồn thu nhập.

Tuy nhiên, việc xây dựng quy trình giảm phát thải cho cây sầu riêng đối mặt với không ít thách thức do điều kiện sinh thái giữa các vùng rất khác nhau. Tây Nguyên, ĐBSCL hay Bắc Trung Bộ đều cần những quy trình riêng, có phân vùng cụ thể và các khuyến cáo phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và tập quán canh tác từng địa phương.

Chuyên gia khuyến nghị, bài toán giảm phát thải cần được xem xét xuyên suốt từ khâu canh tác, thu hoạch đến chế biến với các biện pháp giảm phát thải được tích hợp vào từng công đoạn. Việc xây dựng quy trình tiêu chuẩn vì thế cần gắn chặt với thực tiễn đồng ruộng, bảo đảm vừa khả thi, vừa mang lại hiệu quả lâu dài cho người sản xuất.

Ngành hàng ngô: Trọng tâm là quản lý phân đạm

Đối với ngành hàng ngô, các chuyên gia cho biết quy trình sản xuất ngô giảm phát thải phiên bản đầu tiên dự kiến sẽ được xây dựng từ tháng 6 đến tháng 12/2026. Định hướng chung là hình thành một quy trình canh tác đồng bộ, vừa đảm bảo năng suất, vừa giảm phát thải khí nhà kính thông qua quản lý tốt vật tư đầu vào, cải thiện kỹ thuật canh tác và tăng cường các giải pháp tuần hoàn, sinh học trong hệ thống sản xuất.

Quy trình sản xuất ngô giảm phát thải phiên bản đầu tiên dự kiến sẽ được xây dựng từ tháng 6 đến tháng 12/2026. Ảnh: NNMT.

Theo các chuyên gia, giống tiếp tục là yếu tố mang tính quyết định đối với mục tiêu giảm phát thải. Việt Nam có các giống ngô chịu hạn với bộ rễ khỏe, khả năng hấp thu dinh dưỡng tốt hơn, từ đó giảm nhu cầu sử dụng phân bón. Các công nghệ mới như giống biến đổi gen kháng sâu bệnh cũng được kỳ vọng giúp giảm lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng trong sản xuất.

Một trong những giải pháp trọng tâm được đặt ra là quản lý phân bón theo nguyên tắc “4 đúng”, kết hợp giữa bón phân cân đối và tưới nước hợp lý nhằm hạn chế thất thoát đạm. Các chuyên gia đánh giá đây là khâu có ý nghĩa rất lớn đối với cây ngô bởi lượng phát thải N2O chủ yếu đến từ việc sử dụng phân đạm chưa hiệu quả. Bên cạnh đó, việc sử dụng các dòng phân bón nhả chậm, phân bón thế hệ mới hay các chế phẩm sinh học hỗ trợ hấp thu dinh dưỡng cũng được xem là hướng đi tiềm năng để giảm lượng phân hóa học.

Canh tác tối thiểu cũng được nhiều ý kiến nhấn mạnh như một giải pháp quan trọng giúp giảm chi phí sản xuất, tiết kiệm công lao động và hạn chế phát thải từ hoạt động làm đất. Việc quản lý tàn dư thực vật sau thu hoạch và tái sử dụng phụ phẩm để sản xuất phân hữu cơ bón trở lại cho cây ngô sẽ góp phần cải thiện chất lượng đất, giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học và tăng khả năng lưu giữ carbon trong hệ thống canh tác.

Các chuyên gia cũng chỉ ra sự khác biệt rất lớn giữa các loại hình canh tác ngô hiện nay. Với ngô nếp và ngô ngọt (chủ yếu trồng tại vùng đồng bằng), lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật sử dụng thường cao hơn.

Mô hình ngô sinh khối lại đối mặt với thách thức khi toàn bộ sinh khối bị thu hoạch. Ảnh: NNMT.

Trong khi đó, mô hình ngô sinh khối lại đối mặt với thách thức khi toàn bộ sinh khối bị thu hoạch, gần như không còn phụ phẩm trả lại cho đất, đồng thời lượng phân hóa học sử dụng cũng lớn.

Riêng ngô tẻ lấy hạt (chiếm khoảng 80% diện tích canh tác), chủ yếu trồng trên đất dốc, có nguy cơ thất thoát đạm rất cao do tập quán bón phân trên bề mặt đất và bón tập trung quá sớm.

Theo phân tích, cây ngô có nhu cầu đạm lớn nhất ở giai đoạn V8 - V14 (từ 8 đến 14 lá thật, khoảng 35 - 55 ngày sau gieo), tuy nhiên nhiều nông hộ lại dồn phần lớn lượng đạm vào giai đoạn đầu vụ, bao gồm cả bón lót. Người dân cũng có xu hướng ưu tiên sử dụng phân đạm nhiều hơn phân lân và kali, làm mất cân đối dinh dưỡng và gia tăng phát thải.

Từ thực tế đó, các giải pháp kỹ thuật trong quy trình sản xuất ngô giảm phát thải được đề xuất theo hướng tổng hợp, từ giống, phân bón đến tổ chức hệ thống canh tác.

Ngoài canh tác tối thiểu và quản lý tốt phụ phẩm sau thu hoạch, nhiều chuyên gia khuyến nghị phát triển các hệ thống canh tác dựa trên cây ngô theo hướng luân canh, xen canh với cây họ đậu nhằm cải thiện độ phì đất và giảm nhu cầu sử dụng đạm hóa học. Các mô hình ngô kết hợp chăn nuôi cũng được xem là hướng đi phù hợp để thúc đẩy tuần hoàn dinh dưỡng và tận dụng hiệu quả phụ phẩm nông nghiệp trong toàn chuỗi sản xuất.

Theo Nhóm PV Thời sự/ NNVN